Skip to content

Emma Goldman En Alexander Berkman. Een Nieuwe Biografie

02/01/2013

Pour lire

In het boek Nowhere at Home (Ed. Richard and Anna Maria Drinnon, 1975) verscheen een uitgebreide selectie uit de honderden brieven tellende briefwisseling tussen Emma Goldman en Alexander Berkman uit de bijna vijftig jaar dat zij elkaar kenden, eerst als geliefden, later als elkaars beste vrienden. Zij waren vooral – vaak samen – propagandisten voor het anarchisme: als sprekers, als antimilitaristen, als actievoerders tegen onrecht als het ging om werk- en leefomstandigheden van arbeiders en als redacteuren en uitgevers van anarchistische tijdschriften (Mother Earth, The Blast).

‘Most dangerous woman’

Emma Goldman en Alexander Berkman, beiden afkomstig uit het tsaristische Rusland, ontmoetten elkaar in 1889 in een koffiehuis in New York. Woedend over de terechtstelling van de martelaren van Chicago, stortten zij zich volop in de anarchistische beweging. Berkman eerst nog als aanhanger van het anarchisme van de daad. In 1892 pleegde hij een aanslag op fabrieksdirecteur Henry Clay Frick, die een staking gewelddadig had laten neerslaan. In de veertien jaar dat Berkman voor die daad in de gevangenis zat – waarover hij het indrukwekkende Prison Memoirs of an Anarchist (1912) schreef – ontwikkelde Goldman zich tot een begenadigd spreekster voor het anarchisme, maar ook over onderwerpen als sexuele vrijheid en anticonceptie.

Later keerden zij zich fel tegen de oorlog van 1914-1918. Goldman, bijgenaamd ‘the most dangerous woman of the United States’ en Berkman werden als gevolg van hun voortdurende acties, in 1919 door de VS gedeporteerd naar de prille Sovjet Unie. Hoewel zij zich aanvankelijk voor de revolutie inzetten, sloeg hun enthousiasme snel om in een grote desillusie toen bleek dat de revolutie niets anders dan een bolsjewistische staatsgreep bleek te zijn, omstandigheden van de arbeidersbevolking nauwelijks verbeterden en anarchisten in de gevangenis verdwenen. Na hun overhaaste vertrek uit de Sovjet Unie verbleven zij o.a. in Zweden en Duitsland en uiteindelijk Frankrijk. De toegang tot de VS was hen ontzegd. Vooral Emma Goldman had een grote heimwee naar de VS, immers, dat was het land waar zij zich voorgenomen had daadwerkelijk iets te doen aan de werk- en leefomstandigheden van de arbeidersbevolking. Vanuit Europa was dat voor Goldman en Berkman vrijwel onmogelijk.

Biografieën

Over die heimwee schrijft Emma Goldman in haar brieven in Nowhere at Home. Niet verwonderlijk is dan ook dat in de onlangs verschenen dubbelbiografie over Berkman en Goldman, Sasha and Emma van Paul Avrich en Karen Avrich, blijkt dat dit na haar deportatie een voortdurende rol blijft spelen.

EmmaSas

Sasha and Emma is niet de eerste biografie over Goldman. Eerder verschenen o.a. Rebel in Paradise van Richard Drinnon (1961), een degelijke en zeer toegankelijke biografie, Love, Anarchy & Emma Goldman van Candace Falk (1984) en Emma Goldman, An Intimate Life van Alice Wexler (1984). Natuurlijk is er ook de autobiografie van Goldman, Living My Life (1931), die uiteraard als leidraad voor biografen gold, maar niet altijd als een objectieve bron kan gelden. Haar laatste tien levensjaren komen in dat boek niet aan de orde. De zelfgekozen dood van Berkman (1936) en haar bezoeken aan Spanje tijdens de Spaanse burgeroorlog vallen er dan ook buiten. Falk beschreef vooral Goldmans liefdesrelatie met hobo en arts Ben Reitman, op basis van ontdekte brieven tussen beiden. Wexler beschrijft in haar boek alleen de Amerikaanse periode van Goldman, maar publiceerde enkele jaren later Emma Goldman in Exile (1989). Het in 2011 verschenen Emma Goldman, Revolution as a Way of Life van Vivian Gornick is geen volwaardige biografie, maar een essayistische biografisch-politieke schets, die net iets te vaak aandacht besteedt aan Goldmans sexuele beleving en haar affaires met jongere mannen.

Over Alexander Berkman is merkwaardig genoeg nooit een biografie geschreven.

Anarchisme in de VS

In de genoemde biografieën over Goldman werd de rol van Alexander Berkman altijd enigszins onderbelicht. Niet terecht, blijkt nu uit Sasha and Emma. De verweven levens van Goldman en Berkman worden daarin nu gelijkwaardig naast elkaar gezet, waardoor duidelijk wordt hoe hun levens onlosmakelijk met elkaar verbonden waren, hoe zij elkaar steunden en beïnvloedden, maar ook hoe hun ideeën tot fikse meningsverschillen tussen beiden konden leiden.

Historicus Paul Avrich (1931-2006), professor in Russische geschiedenis en anarchisme aan de Universiteit van New York, begon ruim dertig jaar geleden aan onderzoek voor een biografie over Goldman. Het materiaal wat hij verzamelde bleef echter jarenlang in zijn studeerkamer liggen.

Oorspronkelijk was Avrich van plan een geschiedenis van het anarchisme in de VS te schrijven, maar omdat hij een enorme hoeveelheid materiaal wist te verzamelen, beperkte hij zich tot het publiceren van studies over deelgebieden, zoals The Modern School Movement (1980), over Ferrer-scholen in de VS, zijn monumentale The Haymarket Tragedy (1984), Anarchist Portraits (1988) en Sacco and Vanzetti, The Anarchist Background (1991). Voor zijn originele plan interviewde hij in de jaren vijftig, zestig en zeventig honderden anarchisten die tussen de jaren twintig en zestig actief waren geweest in de anarchistische beweging. Zo wist hij mensen op te sporen die een rol hadden gespeeld in de acties voor de vrijlating van Sacco en Vanzetti, of die bevriend waren geweest met Emma Goldman of met haar hadden gewerkt. Hij speurde tientallen oud-leraren en -leerlingen op van de modern schools.

Toen het voor Avrich duidelijk werd dat hij zijn geschiedenis van het anarchisme in de VS nooit zou kunnen voltooien, werden ruim tweehonderd van zijn interviews gepubliceerd in Anarchist Voices (1995), een uiterst waardevol oral history-boek over de geschiedenis van het anarchisme in de VS.

sisiphe

Toen hij – enkele jaren voor zijn overlijden – besloot de biografie over Emma Goldman toch nog te willen schrijven, kon hij naast bronnenonderzoek en brieven, citeren uit de interviews die hij soms tientallen jaren daarvoor al had gemaakt. Op veel momenten in Sasha and Emma geeft dat kleur aan details en krijgen diverse verhalen een persoonlijker karakter. Bovendien weet Avrich enkele episodes uit de levens van Goldman en Berkman beter te belichten dan in eerdere biografieën het geval was, zoals de periode waarin Goldman Leon Czolgosz, de moordenaar van de Amerikaanse president McKinley (1901) bleef steunen, terwijl deze voor de anarchistische beweging had afgedaan. De houding van Goldman leidde tot veel onbegrip en veel van haar aanhangers keerden zich van haar af. Over de jaren dat Goldman en Berkman in Frankrijk verbleven weet hij een uitgebreider beeld te schetsen dan eerdere auteurs: hun financiële problemen, het moeizame vertaalwerk en de gezondheidsproblemen van Berkman en de heimwee van Goldman en haar worsteling met het schrijven van haar autobiografie.

Het boek wordt gekenmerkt door dezelfde prettige, vloeiende schrijfstijl van Avrich zoals die in zijn eerdere werk al te vinden was, met oog voor detail en altijd verduidelijkend: een naam zal hij bijvoorbeeld niet zomaar laten vallen, altijd volgt een uitleg over de persoon.

Jammer is dat Avrich publicatie van het boek niet meer heeft mogen meemaken. Toen hij in 2006 overleed liet hij een onvoltooid manuscript na. Zijn dochter Karen Avrich zette zijn onderzoek voort en voltooide deze prachtige dubbelbiografie.

Martin Smit

AVRICH, Paul and Karen Avrich, Sasha and Emma. The Anarchist Odyssey of Alexander Berkman and Emma Goldman, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge Mass., London; 490 pag.; ca. 39,90 euro.

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s