Skip to content

De Koran En Argumentatieve Willekeur

22/12/2013

Koranstudie

Er zijn twee studierichtingen waarbij exegese (uitleg van teksten) en macht sterk op elkaar betrokken zijn. Dat betreffen theologie en rechtswetenschap. De theologie houdt zich bezig met machtsrelaties die binnen een godsdienst, legitiem moeten worden gemaakt: de relatie God / mens bemiddeld door de religieuze leiders binnen een kerkelijke structuur. Een getrouwe kopie van deze aanpak levert de rechtswetenschap. Het gaat dan over de wereldlijke relatie tussen overheid en onderdanen, tussen burgers en het heersende machtssysteem (of dit nu een monarchie of republiek is). Dit betreft niet alleen de christelijke religie maar ook het mohammedanisme.

Reeds meer dan tien eeuwen schrijven religieus leiders van de mohammedaanse gedachte de gelovigen de volgende wet voor: de Koran is het woord van God, zijn verzen zijn onafhankelijk van de tijd en plaats. Zij omvatten voor altijd alle mogelijke contexten. Evenwel, zeggen de auteurs, deze wet berust op de drogreden, dat het woord van God van dezelfde soort is als God zelf. Als God eeuwig is, dan kunnen zijn woorden niet anders dan eveneens eeuwig zijn, concluderen de religieus leiders. Maar let op, zeggen de auteurs van het boek getiteld Ce que le Coran ne dit pas (Wat de Koran niet zegt): dit is een interpretatie, want de Koran zegt dat niet. Die zegt, en wel zeer nauwkeurig, het tegendeel, aldus de auteurs. Met hun tekst hopen zij mee te helpen aan het laten ontstaan van een theologisch revolutie, zoals ook de losse omslag om hun boek leert.

Het bedoelde boek draagt overigen één auteursnaam, te weten  Mahmoud Hussein. Dit is de gezamenlijk schuilnaam van twee auteurs, de Egyptische politiek filosofen Bahgat Elnadi en Adel Rifaat. De tekst leert het volgende.

OmslagCoran

De wilsafhankelijke keuze van de religieus leiders

Om hun zienswijze duidelijk te maken gaan de auteurs in de tijd terug en wel naar het moment dat Mohammed moet aanvaarden profeet te zijn. Dan zitten we in het begin van de 7de eeuw, in de omgeving van Mekka. Daar hoort Mohammed via de engel Gabriel God tot zich spreken. Overigens is dat eerder al een aantal andere profeten overkomen, zoals Abraham, Mozes, Jezus.

Mohammed maakt van hetgeen hij te horen krijgt aantekeningen. Hoe dit ook allemaal zij, mij gaat het hier om de denkbeelden van de auteurs, die tot verwerping moeten leiden van wat religieus leiders tegen beter weten in blijven beweren over de eeuwige gelding van die aantekeningen buiten de context van hun ontstaan om. De redenering van de auteurs gaat de conclusie opleveren, dat de Koran (en voor de Bijbel geldt hetzelfde dunkt mij) kan niet worden gelezen als een verzameling ge- en verboden, geldig voor alle tijden en plaatsten.

De lezing van de Koran kan en mag slechts een handeling zijn van vrijheid. Dit betekent dat men persoonlijk onderzoek moet doen. De auteurs beleggen hun argumentatie met naar het mij voorkomt relevante teksten. Toch doemt er een probleem. Al meer dan duizend jaar doen de religieus leiders van het mohammedanisme er alles aan, aldus de auteurs, om de gelovige een vrije toegang tot de Koran te belemmeren. Wat de leiders graag zien is imitatie. De gelovige wordt daarmee met een drogreden van het volgende type geconfronteerd:

(a) Hij is moslim die gelooft dat de Koran het woord van God is.

(b) Hij die twijfelt aan de absolute geldigheid van de verzen, twijfelt dus aan het credo dat de Koran het woord van God is.

(c) Dus hij is geen moslim.

Deze uitkomst verschaft de religieus leiders een geweldige troef, volgens de auteurs: zij kunnen een keuze maken uit de verzen die overeenkomen met hun ideologische of politieke voorkeuren, om ze vervolgens voor te houden als de enige die van waarde zijn. Het gaat hier dus om een wilsafhankelijke keuze van verzen. Om welke zaak te dienen? Om de gelovige te onderwerpen aan hetgeen hem door de leiders wordt verkondigd.

Hier treft men een type redenering aan waarmee juristen uit de voeten kunnen en die ik een kwart eeuw geleden omschreef als ‘argumentatieve willekeur’ (in mijn boek Argumentatieve willekeur en de beoefening van de staatsrechtwetenschap, 1988). Telkens duikt ook in juridische argumentaties namelijk de wilsafhankelijkheid van de keuze op. Die maakt dat men juist een bepaald wetsartikel hanteert (en niet een ander) of van bepaalde jurisprudentie of literatuur gebruik maakt (en geen andere).

Op die manier redeneren is gebruikelijk en getolereerd; men heeft immers een bepaald doel voor ogen, dat men wil bereiken. De juridische methode van exegese van teksten lijkt dan ook veel op die van de theologische. In een vrije maatschappij gebeurt dit evenwel op tegenspraak. In een staat waar religieus leiders het eerste en het laatste woord hebben, wordt dat anders. Daar moet door een theologische revolutie verandering in komen, zo begrijp ik van de auteurs.

ReliRevo

Om een theologische revolutie.

Heilsboodschap en onverdraagzaamheid

De uitleg van teksten, die door de auteurs wordt gehanteerd, is een contextuele en historische. Zij gaan na in welk soort omstandigheden de openbaringen aan Mohammed zijn gedaan en wie deze openbaringen hebben opgetekend en verwerkt (transcriptie van de Koran). Zij constateren dat zich in de vroege mohammedaanse geschiedenis ‘scholen’ van interpretatoren ontwikkelen. Daarbij komen rationalisten tegenover conformisten te staan. Deze laatsten winnen het pleit. Zij worden de bewakers van de traditie: theologen en juristen samen. Ieder in zijn eigen discipline is erop uit de gedachte van de vrije wil te laten verdwijnen, zo leggen de auteurs uit.

De visie van de conformisten noemen de auteurs absoluut willekeurig. Een ding is duidelijk: die visie vereist van de gelovige, dat deze niet probeert te begrijpen maar dat deze moet weten te accepteren. Het is dus een visie van en voor machthebbers. In de 10de eeuw wordt dan door de conformisten het vrije theologische onderzoek op slot gegooid. Je kan hier spreken van een overwinning door de ‘reactie’. Geloven wordt vanaf dat moment een eindeloos repeteren van voorgegeven antwoorden. De onaantastbaarheid van de Koran wordt een dogma, synoniem geworden met het woord islam. Dit heeft in feite bijgedragen tot het openen van het hedendaagse islamitische integrisme.

Na deze beschrijving vervolgen de auteurs met enkele hoofdstukken, waarin zij ondermeer de wijze behandelen hoe een tekst (verzen) in een context te plaatsen. Ook besteden zij aandacht aan een soort reformatie, een soort ontwikkeling van een hervormde mohammedaanse gedachte. De reactie daarop van dogmatici wordt besproken en ook de bestrijding daar weer van. Dit is interessant voor wie zich verder in deze problematiek wil verdiepen. Waar de auteurs op uit zijn is een interpretatie van de Koran voor te bereiden voor de moderne tijd.

Wie dit overdenkt ontkomt niet aan de gedachte dat de christelijke wereld dit type geloofsstrijd ruim vijf eeuwen geleden heeft gekend. Wie daarover een informatieve studie wil lezen kan terecht in de biografie Leven en werk van D.V. Coornhert, van H. Bonger (Amsterdam, 1978). Instructief in dat boek is het tweede hoofdstuk dat luidt ‘De strijd voor de godsdienstvrijheid’. Wat het tijdvak aangaat, is het goed te weten dat Coornhert leefde van 1522 tot 1590!

Drie wijzen

Drie wijzen

In de biografie van Bonger leest men ondermeer: ‘Zolang er profeten optreden wier heilsboodschap door een organisatie – kerk of partij – verkondigd moet worden omdat het heil voor allen geldt, ontstaat onverdraagzaamheid ten aanzien van hen die de boodschap niet aanvaarden…’. Bonger, die hier mede steunt op het werk van J. Kühn (Toleranze und Offenbarung, 1923), wijst vervolgens op het volgende:

‘Het profetisch beleden openbaringsgeloof, waarbij God als een immens heilige persoon ervaren wordt die in de bijbel [maar lees ook: Koran] zijn wil heeft geopenbaard, voert tot een straf georganiseerde kerk en vaste leer. Geloof en weten zijn dan identiek. De kerk is met de sacramenten nodig voor het heil. Dit voert tot strijd tegen hen die de woordopenbaring niet als een objectivisme ervaren. De ketter beledigt de majesteit Gods en is een zwaarder misdadiger dan een moordenaar’.

Voor een ‘geschiedenis’ hiervan hoeven we geografisch dus niet ver op stap te gaan. We kunnen gewoon blijven in het gebied dat nu Nederland heet. En ook toen speelde aldaar tegelijk een machtsstrijd af.

Machtsaspect

Wat ik een gemis vind in Wat de Koran niet zegt is, dat de auteurs geen aandacht schenken aan het machtsaspect. Want wie dienen die religieus leiders eigenlijk met hun autoritaire, dogmatische opvatting? Zichzelf wellicht, zoals dat ook bijvoorbeeld bij de rooms-katholieke hogere geestelijkheid aan de orde was (en is). En je hoeft niet te hebben doorgeleerd om te beseffen dat de kapitaalkrachtige of heersende klasse graag onderdanig personeel of volk om zich heen heeft.

Hierbij verlang ik niet van de auteurs een studie van de omvang zoals die van de Franse econoom Eric Stemmelen. De liet zien hoe een bepaald soort christendom de bezittende klasse in de 4de en volgende eeuwen goed van pas kwam: het dompelen van het volk in gehoorzaamheid en onderworpenheid door het christendom. Waar ik als lezer benieuwd naar ben, is hoe die verhoudingen in het Arabische gebied lagen. Kende die samenleving ook een bezittende klasse, die om onderdanig personeel verlegen zat? Het onderbelicht laten van deze problematiek laat onverlet de nuttigheid van het boekje waar het gaat om het verdrijven een theologisch dogma, waarvan zoveel ellende uitgaat.

Thom Holterman

HUSSEIN Mahmoud, Ce que le Coran ne dit pas, Éditions Grasset, Paris, 2013, 111 blz., prijs 9 euro.

Aantekening

Het boek van Eric Stemmelen, La religion des seigneurs, Histoire de l’essor du christinanisme entre le 1er et le VIe siècle (2010) besprak ik op de site van de Vrije; klik HIER.

[Beeldmateriaal ‘Drie wijzen’ van de Rotterdamse dichter en illustrator Manuel Kneepkens.]

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s