Skip to content

Anarchisme En Conflicten: Een Deel Van Het leven

23/02/2014

Refractie

De gebruikelijke beeldvorming omtrent het anarchisme is dat het of tot wanorde leidt of dat het een harmonieuze, conflictvrije samenleving belooft. Deze beeldvorming is onjuist. De enorme wanorde die nationaal en mondiaal heerst, kan moeilijk op het conto van het anarchisme worden geschreven. En de harmonieuze, conflictvrije samenleving is iets van een utopisch concept. Wat anarchisten ook verweten kan worden, niet dat het utopieënbouwers zijn.

Waar anarchisten niet om heen willen is, dat het verschijnsel conflict tot een van de kernpunten van hun beschouwingen behoort. Conflict is een verschijnsel immanent aan anarchisme. Dit is wat de redactie van het Franse driemaandelijkse anarchistische tijdschrift Réfractions (nummer 31, herfst 2013) tot thema heeft gekozen: Les conflits, c’est la vie! (Conflicten, dat is het leven!).

OmslagRef

Intern en extern conflict

Een conflict is een verschijnsel dat er uitziet als een botsing. Het bestaan ervan drukt uit dat er een tegenstelling (antagonisme; antinomie) wordt verondersteld tussen bepaalde individuen, groepen, klassen en wat die nastreven. De verschillende, in de maatschappij voorkomende tegenstellingen, blijken vaak gevestigd op dominantie en ongelijkheid – al dan niet geïnstitutionaliseerd, leest men in Réfractions.

Een van de eerste dingen die de auteurs in hun artikelen doen, is een onderscheid maken tussen interne en externe conflicten, gezien vanuit het anarchisme (a) als een coherent geheel van opvattingen over een vrije samenleving en (b) als beweging. Het externe conflict wijst op hetgeen waarmee of met wie het anarchisme het conflict aangaat zoals: het kapitalisme, de staat, de werkgevers en in het algemeen alle vormen van dominantie. Als bron van emancipatie (Daniel Colson) is conflict dus inherent aan anarchisme. Het anarchisme is daarmee een van de weinige bewegingen die het conflict niet ontkent (René Fügler – Pierre Sommermeyer). Het interne conflict wijst op het bestaan van allerlei onenigheden binnen de anarchistische beweging zelf. Het gaat om zaken die anarchisten zelf verdeeld houden of kan houden.

Het is een intieme band die conflict en anarchisme verbindt, zegt een van de auteurs (Jean-Christophe Angaut). Hij spreekt dan over de externe conflicten. Het anarchisme is in conflict met de sociale en politieke werkelijkheid. Dit blijkt uit zijn strijd tegen dominantie. Zowel in het theoretische als praktische anarchisme verschijnt dat in vormen van radicalisering en verzet. Een en ander is al te vinden bij een van de grondleggers van het anarchisme Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), zegt Angaut. Het anarchisme rust op de (h)erkenning van het intrinsieke karakter van het conflictueuze van de (maatschappelijke) werkelijkheid, en, zoals Proudhon dat ziet: daaraan is het onmogelijk voorbij te komen. Daarom dacht hij in termen van evenwichten.

Twee soorten tegenstellingen

‘Evenwicht’ wordt gedacht als een resultante. Die ontstaat door op elkaar in werkende krachten. Deze krachten zijn altijd in beweging, dus is ook het zoeken naar het evenwicht een permanente activiteit. Wat Proudhon federalisme noemt, zo legt Angaut uit, is de politieke positie die erin bestaat actief te proberen evenwicht te brengen in bestaande spanningen, zonder die af te breken. De dan bereikte orde is het resultaat van de compositie van krachten in de werkelijkheid (krachten zoals die van producenten, consumenten, agrariërs, syndicaten met en ten opzichte van elkaar vormen). Dit levert zelfs een positief concept op van de staat, argumenteert Angaut.

Als ik dit lees, is het in eens niet meer zo gek dat ik in 1980 een boek schreef onder de titel Anarchistische staatsopvatting, Een paradox? (Kluwer, Deventer). Daar ging het inderdaad over wat Angaut nu noemt: een staat(sopvatting) als eenvoudige uitdrukking van een veelheid van krachten (menselijke activiteit) en niet dus van een, van buitenaf komend kracht om orde te scheppen.

Wat die werkelijkheid aangaat nog het volgende. Proudhon onderkende twee soorten tegenstellingen (a) de natuurlijke en ‘eeuwige’ naast (b) de sociale en politieke. De natuurlijke tegenstellingen, zoals de twee polen bij elektriciteit, kunnen niet worden opgelost zonder dat dit ten koste gaat van het bestaan ervan. Het evenwicht dat zich hier voordoet is het resultaat van een natuurlijk proces van autoregulatie. Angaut draagt dit aan om duidelijk te maken, dat bij de tweede soort tegenstellingen iets heel anders aan de orde is: hun bestaan is afhankelijk van menselijk handelen. Het evenwicht (de evenwichten) is hier product van menselijke actie en strijd.

Angaut voert dit op om aan te geven dat deze zienswijze duidelijk maakt, dat het moeilijk is om Proudhon in verband te brengen met liberale naturalistische theorieën (bijvoorbeeld rijk/arm zien als een natuurproduct). Volgens die theorieën zijn in de maatschappij (het bestaan daarvan is mensenwerk) dusdanige mechanismen van zelfregulatie op te merken, dat die door politieke interventie alleen maar verstoord kunnen worden. De mens (de politiek) moet daarvan afblijven, volgens die theorieën. Daar gehoor aan geven, zeggen anarchisten, gaat evenwel ten koste van de politieke strijd. En dat is precies waarom die liberale theorieën worden opgevoerd door aanhangers van de ‘vrije markt’. Het is de sociale strijd die ermee wordt afwezen, alsmede het bestaan van de sociale kwestie.

Vecht.2

Interne conflicten

Wat interne conflicten betreft, wordt erkend dat die zich (kunnen) voordoen. De aanleidingen voor zulke conflicten zijn legio, zoals: (a) verschillen van inzicht in de noodzaak of zinvolheid van een bepaald in te nemen standpunt of doel waarnaar te streven, maar ook (b) de toepassing (of beter het niet toepassen) van de beginselen in de onderlinge verhoudingen. De redactie heeft wat dat aangaat gedacht aan een casus-behandeling.

Zo beschrijft en analyseert Annick Stevens het conflict dat op dit moment speelt bij een Franse uitgeverij (Éditions Agone), die indertijd naar anarchistische beginselen is op gezet. Langzamerhand is er kennelijk in een en ander de klad gekomen en wordt de directie door met name ex-werknemers van autoritair optreden beschuldigd. Stevens, die met betrokkenen uitvoerig heeft gesproken doet het conflict uit de doeken. Ter lering dus.

Een ander voorbeeld van een intern conflict dat in Réfractions wordt behandeld, is van oude datum. Het is niet in het dossier ‘conflict’ opgenomen, maar het behoort er zeker toe. Waar gaat het over? Zo’n halve eeuw terug ontbrandde binnen de Franse anarchistische federatie de strijd over de ‘ideologische’ weg, die gevolgd zou moeten worden. Allerhande verwijten werden naar elkaar toe gemaakt en wel zodanig, dat degene die daar indertijd overschreef, wel vier verschillende federaties kon samenstellen (afgeleid uit de verschillende anarchistische stromingen binnen de federatie). Het artikel daarover van Pierre Jouventin uit 1971 is in Réfractions opgenomen.

Wat Jouventin opvalt is dat de evolutie van ideeën voor de meeste aanhangers van de Franse federatie, stil valt bij Sébastien Faure (1858-1942; Franse anarchist bekend geworden als pedagoog met zijn libertaire school ‘La Ruge’ en later met diens, op zijn initiatief (1936) opgezette, Encyclopédie anarchiste). Jouventin maakt dan het verwijt dat een anarchist die niet doorgaat met het opdoen van kennis geen anarchist is. Zo heeft men er geen idee van, vervolgt hij, welke betekenis de cybernetica, de informatica, de groepsdynamica, de ecologie en vele andere elementen van het moderne leven heeft. De anarchie is geen dogma, besluit hij. Kortom, ook het anarchisme moet zich leerbaar tonen.

Vecht.4

Strijdmethode

In dit nummer gaat het dus over het verschijnsel conflict, niet over de wijzen waarop het conflict wordt aangegaan en uitgevochten. Daardoor komen niet aan de orde de verschillende, mogelijke strijdwijzen. Toch is in dit nummer ook daarover een bijdrage opgenomen van André Bernard en Pierre Sommermeyer, getiteld ‘Libertaire  archipel’. Daarin is langs twee lijnen gewerkt. De ene lijn is die van het evalueren van de verschillende soorten anarchisme die voorkomen. Daarbij wordt aandacht geschonken aan de discussies daarover met betrekking tot de vernieuwing van het anarchisme (van klassiek tot modern of wel hedendaags anarchisme). De andere lijn is die van de strijdmethoden gecentreerd op de kwestie van de non-violence (actieve niet-gewelddadigheid).

Wat de eerste lijn aangaat, sluit die aan bij wat Jouventin al opmerkte in 1971. Gaat men uit van het klassieke anarchisme en let men niet op wat er in de wetenschap en maatschappij aan de orde is, dan is men geneigd om de evolutie van (anarchistische) ideeën te stoppen. Voor Bernard en Sommermeyer betekent dit in hun bijdrage het evalueren van wat zich binnen het anarchisme als nieuw, modern en hedendaags aanbiedt. Het blijkt dat een aantal zaken die voor ‘nieuw’ worden gehouden ook voorheen een rol speelden. Wie zegt dat het anarchisme een verzameling van ideeën is, zich ontvouwend in een politieke cultuur die op te merken is in een sociale beweging, gebruikt wellicht een nieuwe sociologische omschrijving. Maar deze omschrijving geeft toch aan wat het aldoor al was? En als curieus merken de auteurs op, dat iemand die zich met het nieuwe anarchisme bezighoudt onder verlating van het oude anarchisme, toch verwijzingen pleegt naar…Emma Goldman (1869-1940)  en Gustav Landauer (1870-1919). Reden waarom ik zeg: Het verleden zit in het heden!

Er bestaan enkele parameters op grond waarvan men over anarchisme kan spreken (antikapitalistisch, anti-etatistisch, federalistisch, egalitair, vrijheidslievend). Wie is dus een authentieke anarchist? Het is een retorische vraag van de auteurs. Op die vraag is geen antwoord te geven. Maar iemand die begrijpt waarom het binnen het anarchisme gaat, zo opperen zij, weet dat het om een strijd tegen dominantie gaat. Die strijd kan zich richten tegen de staat en het kapitalisme (macroverzet, collectieve strijd), maar ook tegen de vele vormen van microdominantie (microverzet in een veelheid van conflicten).

In het moderne anarchisme gaat het niet meer om een strijd tegen de ongedefinieerde ‘macht’, vanwege het besef dat er verschillende vormen van macht bestaan. Zo is er de macht om iets te doen (een verwijzing naar het vermogen van een individu of collectief), waarnaast zich kan voordoen de macht over iets of iemand als synoniem voor dominantie. Ook kan het betreffen gespreide macht in een groep van gelijken. Dit laatste is uit te werken als ‘libertaire macht’ – wat onmiddellijk het gebruik van aloude (!) controlemiddelen als gebonden mandaat, en terugroepingsrecht oproept. Hier eveneens: het verleden zit in het heden!

Vecht.1

De wapens opnemen

Maar dan? Hoe het conflict aangaan en met welke wapens de strijd voeren, de wereld veranderen? Bernard en Sommermeyer gaan hier uit van een afwijzing van geweld onder het gelijktijdig stellen van de vraag naar de doeltreffendheid van niet-gewelddadige actie. De auteurs hechten eraan dat de middelen met betrekking tot ‘veranderen van de wereld’ coherent zijn met de libertaire gedachte. Daarbij passen allerlei vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid. Ongehoorzaamheid draagt in zich het zaad van het anarchisme, zeggen zij, Voor hen betekent dit dat het conflict deel uitmaakt van de niet-gewelddadige actie. Onderwijl verwijzen zij naar een aantal in Frankrijk lopende acties.

Het dossier is rond. Onderbelicht in Réfractions zijn de vormen van conflictoplossing. Het is duidelijk dat men niet wil teruggrijpen naar een van buitenaf komende (overheids-)instantie. Maar wat dan? En wat te doen als het conflict vormen van geweld aanneemt in een maatschappij, die zich van de staat heeft ontdaan? Angaut wijst wel op deze problematiek, maar de behandeling van de kwestie vind ik te summier. Tegelijk besef ik dat zo’n kwestie meer ruimte nodig heeft en tijd kost om er over na te denken. Misschien iets voor een toekomstig ‘dossier’?

Thom Holterman

RÉFRACTIONS, recherches et expressions anarchistes, nummer 31, herfst 2013, 159 blz., prijs 15 euro.

[Beeldmateriaal afkomstig uit het besproken nummer.]

Advertenties
One Comment leave one →
  1. 10/03/2014 09:32

    Waaronder ‘mediation’, tegenwoordig nogal in zwang, met name omdat het besparingen oplevert en ontlasting van het juridisch systeem. Een paar maanden geleden las ik in een overzichtsartikel in NRC-Handelsblad daarover zowaar dat er anarchistische juristen in Nederland aan de wieg hebben gestaan van dit model voor conflictoplossing-zonder-rechterlijke-macht. Was waarschijnlijk ook voor het eerst in jaren dat anarchisme in NRC positief opgevoerd wordt

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s