Skip to content

Over Ongehoorzaamheid, Anarchisme En Non-violence

23/03/2014

A

De drie begrippen in deze titel vormen de kern van de korte betogen in de bundel van de Franse anarchist André Bernard. De betogen betreffen radiokronieken (regionale radio van Bordeaux), allerlei verhandelingen en boekbesprekingen uit de periode 2012-2013. De titel van de bundel luidt Écritures et parlures de déobéissance (Ongebruikelijke woorden over ongehoorzaamheid).

Het is duidelijk dat het niet om een systematische verhandeling gaat. Elk betoog, telkens zo’n drie à vijf pagina’s van omvang, bevat overwegingen, afwegingen en literatuurverwijzingen. Bernard schrijft op zo’n wijze, dat hij de lezer uitnodigt en soms aanmoedigt om zelf verder in het onderwerp te duiken. Hieronder vat ik de tekst samen in de stijl zoals Bernard die hanteert.

OmslagBer

Ongehoorzaamheid

‘Gehoorzaamheid is geen deugd, maar ongehoorzaamheid is geen ondeugd’. Met deze uitspraak opent Bernard een van zijn radiokronieken. Het gaat hier met betrekking tot ongehoorzaamheid niet om het neen zeggen zonder meer. Het is steeds tegen een bepaalde achtergrond dat ongehoorzaamheid belangrijker wordt geacht dan (lijdzaam) volgen. Het ‘Befehl ist Befehl’ wordt verworpen (natuurlijk). Het beroep op ‘de wet verplicht je ertoe’, wordt niet zonder meer geaccepteerd. En op goede gronden vindt Bernard: ‘Sinds het proces van Neurenberg is internationaal erkend dat wetten niet noodzakelijk uit zichzelf legitiem zijn. En dus is het soms noodzakelijk dat men zich er tegen verzet’.

Dat vele individuen het bestaan van die eigenmacht niet kennen, ligt mede aan opvoeding en onderwijs. Deze sociale systemen zijn er in het algemeen op gericht het verzet van jongs af aan te breken, zodat later – als je groot bent – je gehoorzaam zal zijn. Bernard en vele andere anarchisten menen juist dat – ook de school – ongehoorzaamheid moet ‘leren’. Dit betekent: opvoeden tot autonomie. Het moet steeds het eigen beoordelingsmechanisme zijn, dat het gedrag stuurt en niet het bevel, ook als dat bevel wordt ondersteund met een verwijzing naar ‘de wet’.

Dit inzicht duikt telkens op in Bernard’s artikelen en kronieken. Zo verwijst hij naar Thomas Jefferson (derde president van de VS), voor wie de wet en de regering slechts middelen zijn om het recht te laten heersen over het leven, de vrijheid en het zoeken naar voldoening. Indien dat niet het geval is, dan heeft volgens Jefferson het volk het recht om zich te verheffen, dat wil zeggen het volk heeft het recht om ongehoorzaam te zijn. Bernard ging hier niet te rade bij een anarchist. Dit maakt meteen duidelijk dat het in het anarchisme om ideeën en opvattingen gaat die ‘anarchistisch’ of ‘anarchiserend’ zijn.

Daarom kan Bernard ook verwijzen naar de Duits-Amerikaanse sociaalpsycholoog Erich Fromm (1900-1980), mede bekend geworden als een van de mensen uit de neomarxistische Frankfurter Schule. Bernard wijst op hem omdat Fromm ‘tenslotte er aan herinnert dat de mensheid begonnen is met een daad van ongehoorzaamheid, en dat het niet onwaarschijnlijk is dat ze eindigt met een daad van gehoorzaamheid’. Die eerste daad is door Eva (een bijbelse figuur) verricht, de tweede daad zou die van het ontketenen van een atoomoorlog kunnen zijn.

Giraf

Non-violence

Non-violence: zonder-geweld. Betekent dit stil zitten? Zeker niet. In Nederland kennen we de beweging ‘Geweldloos actief’, ook ‘Geweldloze kracht’. Er wordt gestreefd naar een cultuur van vrede en geweldloze weerbaarheid. Geen passiviteit dus. Integendeel. Waar verzet geboden is, kan, zal, moet dit hoorbaar en zichtbaar zijn. Dus wel actief maar ‘zonder geweld’. De term ‘non-violence’ verschijnt, naar het zich laat aanzien, voor het eerst in het boek van Romain Rolland uit 1924, getiteld Mahatma Gandhi.

Soms kan het verzet explosief zijn. Zo bespreekt Bernard het gebruik van geweld, in dit geval aan de hand van het boek uit 2010 van Louis Adamic, dat de titel draagt Dynamite! Un sciècle de violence de classe en Amerique, 1830-1930 (Dynamiet! Een eeuw klassengeweld in Amerika). Het is vaak geweld dat als kracht loskomt door ontreddering van arbeiders in de wereld waarin zij moeten leven. In het door Adamic beschreven tijdperk ontstaat ook het ‘illegalisme’ en het ‘banditisme’. Bernard citeert Adamic waar deze opmerkt, dat uiteindelijk het geweld van het Amerikaanse proletariaat zal duren tot het moment, dat de arbeiders een revolutionaire geest en dito beweegredenen ontwikkelen.

Het is niet vreemd dat met de verwijzing naar non-violence regelmatig de naam van Gandhi verschijnt. Bernard is daarom geïnteresseerd in de manier waarop Gandhi denkt zijn doel te bereiken zonder gebruik te maken van geweld. Dat is dan vooral door non-coöperatie, dat wil zeggen geen medewerking verlenen. Hier verbindt non-violence zich met ongehoorzaamheid.

Weigering, verzet, weigeren geweld te gebruiken, ongehoorzaamheid, burgerlijke ongehoorzaamheid, het zijn even zovele middelen om een evolutie op gang te brengen en te houden. Hier is te spreken over ‘niet-gewelddadige directe actie’, meent Bernard. Het is het type actie dat zich in het Frankrijk van 1959, tijdens de Algerijnse oorlog, ontwikkelde. Bernard maakte toentertijd, als jonge ‘ongehoorzame’ (hij weigerde militaire dienst), deel uit van dat specifieke actiewezen. Hij weet dus waarover hij spreekt.

De geweldsdiscussie speelt zich regelmatig af binnen het credo dat het doel niet alle middelen heiligt. Wel opstand, verzet, ‘directe actie’, zonder daarbij het beginsel te vergeten dat doel en middelen in elkaars verlengde moeten liggen. Dat niet altijd van geweldsgebruik is afgezien, kan soms verklaard worden binnen de sociale en historische condities van een gegeven tijdperk. Maar het blijft zo dat geweld niet is geïntegreerd in de continuïteit van de filosofie van het anarchisme. ‘Het anarchistische geweld is geen methodologisch a priori, maar veeleer een natuurlijke reactie tegen het statelijke geweld’, zo zegt Bernard.

Zaag

Anarchisme

Het mag genoegzaam bekend zijn dat er vele soorten anarchisme bestaan. Soms wordt wel eens wat smalend gezegd: zoveel anarchisten, zoveel soorten anarchisme. Bernard houdt het op anarchisme, zonder de toevoeging van een bijvoeglijk naamwoord. Enige tijd geleden kreeg hij een bundel van anarchisten over anarchisme onder ogen, waarover hij ten aanzien van enkele artikelen oordeelt in termen van quasi-onleesbaar (het gaat over de bundel Philosophie de l’anarchie, théories libertaires quotidiennes et ontologie; Lyon, 2012). Daarbij moet ook de terminologie het ontgelden.

De lezer zal wellicht opmerken, dat tot nu toe weinig aandacht aan het anarchisme op zich is besteed. Wel, het anarchisme zit verpakt in ‘ongehoorzaamheid’, in ‘niet-gewelddadige directe actie’. Het anarchisme is geen vaste leer. Dat blijkt ook uit het uitgebreide artikel dat Bernard samen met zijn kompaan Pierre Sommermeyer schreef onder de titel ‘Libertaire archipel’ (opgenomen in zijn bundel). Wat willen anarchisten dan?

Bernard en Sommermeyer verwijzen voor een van de mogelijke antwoorden op die vraag naar een bijeenkomst van anarchisten in mei 2011, in het plaatsje Puerta del Sol (Spanje). Daar viel het volgende te beluisteren: ‘Wij zijn hier omdat wij een nieuwe maatschappij willen. Een maatschappij die het leven vóór de economische en politieke belangen laat gaan’. Dat wilden die anarchisten, daar in Puerta del Sol, een plaatsnaam die zich in het Nederlands laat vertalen met: ‘Toegang tot de zon’. Wie wil dat nou niet…

Thom Holterman

BERNARD, André, Écritures et parlures de désobéissance, Atelier de création libertaires, Lyon, 2014, 223 blz., prijs 14 euro.

[Beeldmateriaal van Art112ism.]

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s