Skip to content

Beeldagitatie: De Anarchistische Iconografie Van Frans Masereel

04/05/2014

Kop.Masereel

In het tijdschrift Le Clébard (ongedateerd) van de libertaire studenten aan de universiteit van de Zuidfranse stad Pau, trof ik een artikel aan over het onderwerp ‘denken met de ogen’. Er zat ook mooi beeldmateriaal bij. Ik kon de verleiding niet weer staan om het deel van de tekst dat over Frans Masereel gaat te vertalen. Dat gaf me ook de gelegenheid enkele vormen van beeldagitatie van hem op te nemen. [ThH]

Betrokken kunstenaars

In feite is het artikel een boekbespreking van het in 2008 uitgekomen werk Les Gravures Rebelles, samengesteld door George A. Walker. Het boek verzamelt het beeldmateriaal van vier geëngageerde grafische kunstenaars uit de eerste helft van de 20ste eeuw.

Omslag.Reb

Het beschrijft tevens de technieken en de gebruikte middelen waarmee deze kunstenaars zich uitten. Het boek, zo leert de bespreking, maakt het mogelijk de verhalen achter de beelden te ontdekken door de oude techniek van de houtgravure te laten zien. Ook maakt het duidelijk hoe die techniek in dienst komt te staan van opstandige ideeën. In een intens zwart onthullen deze grafische getuigenissen de vruchtbaarheid van de verbanden tussen kunst en politiek op momenten van sociale veranderingen.

De enkele mens wordt vaak de allegorie van de volksklasse, die in opstand komt tegen de uitbuiting van de arbeidersklasse, tegen de oorlog of, gelet op het toenmalige tijdperk, de Grote Depressie. In Le Clébard komt vooral aanbod het werk van de Belgische kunstenaar Frans Masereel (1889-1972) en zijn grafische ‘verhaal’ La Passion d’un Homme (1928). In het beeldverhaal wordt de ‘kruisweg’ van de mens gevolgd, die al vroeg tot het arbeidende volk gaat behoren en vervolgens met het ‘gezag’ te maken krijgt.

Masereel.Opstand

Frans Masereel

Frans Masereel is een grafische schilder, antimilitarist, pacifist en libertair, die eind jaren 1930 tot het bolsjewisme overgaat. Maar eerder dan over de verschillen tussen anarchisme en communisme te spreken, heeft Le Clébard er voor gekozen de kunstenaar in Masereel te belichten. In de jaren tussen de beide wereldoorlogen komt in zijn werk tot uitdrukking, dat hij zich dichtbij anarchistische waarden ophoudt. Zo wordt zijn beeldmateriaal regelmatig in de libertaire pers gebruikt, zonder daarbij altijd naar zijn naam te verwijzen.

Masereel is te beschouwen als de grootvader van de moderne grafische roman, dat wil zeggen een voorloper van de stripboeken waar tekst en beeld zijn vermengd. Evenwel draait het bij Masereel om beeld ontdaan van tekst: het beeld moet een universele taal uitdrukken, beeldtaal. Dat is het grote voordeel van beeldagitatie en de grafische roman: het is een toegankelijke vertelkunst en eenvoudig te ‘lezen’. Die ‘taal’ kan begrepen worden waar ook ter wereld.

Het universele aspect van zijn werk als graficus kan door iedereen worden begrepen, waardoor zijn werk zoals eens is opgemerkt een beeldende democratie vormt. Het kan even goed worden getoond aan arbeiders en leerlingen als aan de grootste kunstenaar, verklaart de Oostenrijkse biograaf Stefan Zweig (‘Frans Masereel. L’homme et l’oeuvre’, in: Maintenant, nummer 2, 1946).

De door Masereel gemaakte grafische romans en gravures hebben aan het illustreren van anarcho-satirische en anarcho-pacifistische tijdschriften bijgedragen. Het is een kunst om mensen in beweging te krijgen. Ze kan worden gebruikt als het gaat om sociale verandering en politieke conflicten, om mensen subversief te inspireren tot verzet tegen onderdrukkers. Het is daarom niet gek dat zijn in de jaren 1920 in Duitsland gepubliceerde werk, door de nazi’s beoordeeld werd als ‘ontaarde kunst’. In 1933 werden dan ook zijn boeken en zijn houtsneden verbrand.

Hiermee is ook een ander element van dit soort werk duidelijk: de verhalen zonder woorden maken een grote verspreiding mogelijk en ‘vertellen’ via het beeld hoe het sociale leven er in een bepaalde periode uitziet. Aldus kan er ook een soort propaganda worden gemaakt, beeld voor beeld, waarmee de kunstenaar de bourgeoisie, de Kerk en het militarisme veroordeelt. Tegelijk kunnen ermee tot uitdrukking worden gebracht de utopische ideeën, de vormen van klassenstrijd. De grafische romans van Masereel drukken dan ook een anarchistisch ‘vocabulaire’ uit.

Masereel.pissing

In zijn grafische roman La passion d’un homme, net als in zijn gehele oeuvre, ontdekt de lezer een jonge voorvechter (als een soort zelfportret) die zich tegenover de bestaande maatschappij opstelt en wil bijdragen aan de revolutie. Masereel was zeker beïnvloed door het anarchistisch-intellectuele klimaat in België. De libertaire gedachte had daar vanaf de jaren 1890 een voedingsbodem gevonden. Masereel bedreef dan ook geen kunst om de kunst, maar een kunst die een positie innam. Daarover zegt hij zelf: ‘Reeds vanaf mijn jonge jaren heb ik me tegen de maatschappij waarin ik leefde verzet. De sociale onrechtvaardigheid kwam me als schandalig en onuitstaanbaar voor. Ik denk daarom dat dit vroege verzet ten grondslag ligt aan veel van mijn werken’.

Het is hier waar de kunst als missie de maatschappij op een indirecte wijze heeft helpen veranderen en het is op die manier dat de kunstenaar aan de revolutionaire strijd een bijdrage kan leveren. De anarchistische intellectueel heeft de drang de bakens uit te zetten van een nieuwe maatschappij, door nieuwe vormen van artistieke expressie te creëren die daarmee op de lezer een appel doen. Dit appel definieert enerzijds de rol van de kunstenaar en anderzijds het belang van nieuwe artistieke vormen bij het verspreiden van de anarchistische cultuur en in het revolutionaire wenkende perspectief. Het perspectief dat in de grafische roman tot uitdrukking wordt gebracht.

Het werk van Masereel is ruim in het Duitsland van de jaren 1930 verspreid. Zijn protest-gravures kenden er een goede ontvangst. Zij oefenden een grote invloed uit op de volkscultuur, in het bijzonder op de film. Zij zijn volgens de schrijver Thomas Mann ‘een stomme film in zwart wit zonder ondertiteling’. Ze zijn tot film verwerkt in 1932 door de van oorsprong Tsjechische filmer Berthold Bartosch (1983-1968). Masereel is zelfs in het China van de jaren 1930 clandestien uitgegeven. Ontegenzeggelijk is dat hij invloed heeft uitgeoefend op heel wat grafici in grote delen van de wereld.

Sandra (in: Le Clébard; ongedateerd)

[Beeldmateriaal: houtgravures van Frans Masereel; de bovenste uitvoering is een zelfportret van hem. In Le Monde libertaire nummer 1730 van 30 jan. – 5 feb. 2014 nog twee Masereel houtsneden uit Man’s Passion 1919.]

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: