Spring naar inhoud

Wereld Van Het Recht. Grief : Over Besnijdenis, Oorlog En Andere Maatschappelijke Verschijnselen

02/11/2014

Kop.Giref

Een nieuw tijdschrift verscheen onlangs in de Franse wereld van het recht: Grief, Revue sur les mondes du droit (nr. 1, 2014) (Grief, tijdschrift over de wereld van het recht). Grief? Ja, hetzelfde woord als we in het Nederlands kennen: bezwaar, verwijt. In het juridisch jargon betreft het dan in het bijzonder de reden(en) van een klacht. Daarbij mag natuurlijk niet de rationele argumentatie ontbreken, zo leert ook de redactionele introductie bij het tijdschrift. Het betekent tevens dat Grief zich strijdvaardig wil opstellen. Wat is er zoal in dit eerste nummer te lezen?

Grief.1

Rechtsschool nieuwe stijl

In het ‘Institut Science Po’ te Parijs is een nieuwe ‘rechtsschool’ van start gegaan. Ik zet het woord tussen aanhalingstekens, want in het Nederlandse gebruik is rechtsschool met name gereserveerd voor een groep mensen, die een bepaalde rechtstheorie of rechtsleer aanhangen en uitdragen (vaak met een groot jurist als kopman). Zoveel theorieën in het recht, bijna net zoveel rechtsscholen.

Wat universitaire onderwijsinstellingen aangaat, werd er in Nederland gesproken over de Faculteit der Rechtsgeleerdheid (of kortweg ‘juridische faculteit’). Maar in het huidige no-nonsense tijdperk, waarin recht tot koopwaar is veranderd, beheerst door de law-firms, spreekt men ook in Nederland over lawschool (in het Frans heet het nog ‘École de droit’). Welnu, over de nieuwe stijl van die École de droit in ‘Science Po’ is nogal wat herrie ontstaan en daarover zijn drie artikelen op genomen in Grief. Het is met name de slotopmerking van het derde artikel, die bij mij een herinnering opriep. De opmerking leert dat het tijd wordt – let wel, we leven anno 2014 – om het debat en onderzoek tussen sociologen en juristen te initiëren, om op die wijze ‘onze’ manier van werken en onze tradities te verrijken. Wat nu?

Het is in de eindjaren 1960 en beginjaren 1970 dat in de juridische faculteit te Rotterdam (van de Nederlandse Economische Hogeschool toen, nadien Erasmus Universiteit Rotterdam gedoopt) bediscussieerd wordt, dat de rechtswetenschap de sociologie en economie nodig heeft (om de wereld beter te kunnen analyseren en begrijpen). Een juridisch onderwijsprogramma op die leest geschoeid, is vervolgens van start gegaan. Zijn we bijna een halve eeuw verder en in Parijs woedt nu een zelfde soort strijd als toen in Rotterdam. Het blijft overigens wel de charme van Frankrijk om op menig vlak vijftig jaar achter te lopen.

Voor sommige takken van wetenschap is die achterstand eigenlijk onvergeeflijk. Zo zit voor het eerst een tekst van de Amerikaanse rechtsantropoloog Marc Galanter in het rechtenonderwijs aan de Parijse EHESS, terwijl in Rotterdam Galanter in de jaren 1980 een plaats kreeg met ‘regulering in de schaduw van het recht’ (regulation in the shadow of the law). Het laatste wijst bijvoorbeeld op het feit dat de regering aan het bedrijfsleven overlaat tot ‘zelfregulering’ van een bepaald item over te gaan, maar wel onder dreiging van ‘anders komen wij met regelgeving’.

In Parijs dringt Galanter nu pas door. De reden? Artikelen van hem zijn nu in het Frans vertaald! Schreef Galanter dan in het Chinees? Neen, in het Engels. Het Franse tijdschrift Droit & Société (Recht en samenleving) publiceerde vertalingen van zijn teksten in nummer 85 (2013/3) waardoor ze nu hun weg kunnen vinden in de Franse academische wereld…

Kind

Besnijdenis

In Duitsland is in 2012 een rechterlijke beslissing gevallen in een zaak die over besnijdenis van een jongetje van vier jaar ging. De rechtbank van Keulen kwam tot een veroordeling van de handeling. Uiteraard viel daar de Joodse- en moslimwereld eensgezind over heen. Schande werd er over gesproken om zo maar de vrijheid van godsdienst opzij te zetten. De vraag is echter of de vrijheid van godsdienst voorrang heeft ten opzichte van het recht op lichamelijke integriteit van iemand, die als minderjarige juridisch onbekwaam is om voor dit integriteitrecht op te komen? Neen dus, oordeelde de Keulse rechter: geen voorrang. En als de ouders niet voor zijn rechten opkomen (omdat die om geloofsredenen iets anders willen), dan moet een ander pal staan voor zijn rechten. In dit geval was het de rechter.

Deze kwestie leverde twee artikelen op in Grief. De Duitse jurist en docent aan de EHESS, Reiner Marie Kiesow, is een van de commentatoren. Hij reageert op wat de geloofsgenoten ‘schokkend’ vonden aan het vonnis: dat de rechter de besnijdenis een inbreuk noemde op de keuzevrijheid in geloofszaken op het moment dat het kind meerderjarig zal zijn. Kiesow daarover: er is niets schokkend aan, dat de Keulse rechter de besnijdenis als zodanig beschouwt. De rechter houdt hier de weg vrij voor het kind om later een vrije keus te maken. Ik voeg hieraan toe dat doopsgezinden dit element al eeuwen geleden door hadden. In dat geval gaat het slechts om ‘dopen’: zij voeden hun kinderen wel in het christelijk geloof op, maar laten hen de vrijheid om zich, als zij meerderjarig zijn, zelf te beslissen zich al dan niet te laten dopen.

Bovendien als men de term ‘schokkend’ wil gebruiken, dan is het – zoals Kiesow terecht betoogt – eerder schokkend dat de Duitse ouders het dopen van een kind verwarren met besnijden. Er is immers een aanmerkelijk verschil tussen water en mes, tussen sprenkelen en snijden. Hij besluit vervolgens met de opmerking: een jurisprudentie die deze feiten verdoezelt en die in de maatschappij geen groot en rijk debat zou openen, zou niets anders dan de bewaker zijn van een religieus universum, waarin het recht zijn kracht verloren zou hebben om de zwakken te beschermen, te weten in de onderhavige kwestie, kinderen.

Oorlog

Twee artikelen in Grief gaan over de zaak Gotovina die voor het Internationale Strafhof in Den Haag speelde. Het betreft de controversiële vrijspraak van twee Kroatische generaals, Gotovina en Markac, door het Hof (november 2012). Zij waren eerder tot een aantal jaren gevangenisstraf veroordeeld, maar in appel kwam het Hof tot vrijspraak van beiden. De VN-aanklagers oordeelden dat de generaals betrokken zouden zijn geweest bij het plan om Serviërs te verdrijven. Maar de rechters oordeelden dat daarvoor geen bewijs was. De generaals waren weliswaar op de hoogte van de misdaden van ondergeschikten, echter er was geen bewijs dat zij het nemen van disciplinaire maatregelen hadden nagelaten. Het ontbreken van bewijs dat iemand het tenlastegelegde heeft gepleegd leidt tot vrijspraak. Aldus geschiedde.

Lof_der_Zotheid

Binnen het kader van het strafrecht loopt dat technisch-juridisch zo. Maar gelet op de kwestie heeft men in het politieke kader dat ervoor ligt, wel moeten accepteren dat oorlog op zichzelf niet illegitiem is. Het is tegen die gedachte dat ik mij verzet. Het eerste artikel in Grief opent met de zin (die ook de titel ervan is): ‘Oorlog is per definitie altijd juist’ (‘juste’: juist, rechtvaardig, goed). Ik verwerp dit als uitgangspunt van denken. Ik ben namelijk niet bereid mij argumentatief te laten vangen door wat daarna volgt. Hier speelt namelijk wat ik noem de diabolische werking van de reductionistische binding. Als ik het uitgangpunt aanvaard, dat wil zeggen accepteren dat oorlog in beginsel altijd juist is, dan moet ik ook accepteren dat er willens en wetens een moorddadige machine wordt opgezet en eventueel in werking wordt gebracht. Ik moet dan aanvaarden dat het opzettelijk vermoorden van mensen juist is, dat de eraan voorafgaande opleiding tot het vermoorden van mensen juist is. Binnen het kader van die ‘juistheid’ wordt dan juridisch gewogen of er overeenkomstig, bijvoorbeeld, het oorlogsrecht gehandeld is.

Het uitgangspunt waar ik vanuit ga, is: ‘Oorlog is in beginsel altijd onjuist’. Wie het wetboek van Strafrecht doorbladert, vindt heel wat strafbaarstellingen van (voorbereidingshandelingen voor) geweldsdelicten, deelneming aan een organisatie die tot oogmerk heeft het plegen van misdrijven. Zo’n organisatie is het leger. Dat houdt zich ook bezig met rekrutering voor het plegen van terroristische misdrijven, training in het produceren en/of gebruiken van middelen om terroristische misdrijven te plegen (herhaaldelijk is zulk gewelddadig handelen van bijvoorbeeld de USA in de berichtgeving terug te lezen: martelen van mensen, executie van mensen zonder enige vorm van berechting). Allemaal handelingen die oorlog en oorlogvoering beschrijven. Tegengeworpen zal worden dat mijn wettelijke voorbeelden het commune strafrecht betreffen. Dat is correct. Maar dit wil weer niet zeggen dat dan het beginsel ‘oorlog is altijd juist’ aanvaard moeten worden.

Architectuur en huwelijk voor iedereen

In Grief treft men verder nog vier artikelen aan over recht en architectuur. Het gaat om interessante beschouwingen over de bouw van ‘paleizen van justitie’ (rechtbanken en hoven), inclusief (detail) foto’s ter illustratie. Welke vormgeving en uitstraling is passend voor termen als recht en gerechtigheid? Transparantie, licht, overheersend, zwaar aangezet, in graniet en marmer laten zien wie heerst?

Vier andere artikelen gaan over een echt Frans onderwerp: het huwelijk voor iedereen. Een aantal juristen heeft zich daar tegen verzet, in hun hoedanigheid van jurist. Gekritiseerd wordt dat de wijze van het inbrengen van het recht zoals zij dat doen niet houdbaar is. Zij hebben, aldus Grief, uitdrukking gegeven aan hun morele preferenties – huwelijk is iets van verschillende sekse: man-vrouw – en daarmee is hun oordeel geenszins de uitdrukking van hun juridische competentie, maar van hun vooroordeel. Niet ontbreken in Grief tot slot de behandeling van jurisprudentie en boekbesprekingen.

Sheriff

Recht en samenleving

Alles overziende kan worden opgemerkt dat de ondertoon van het tijdschrift ligt op argumentatie. Dat is terecht, de jurist moet het daarvan hebben. Het past binnen het formuleren van grieven. Die moeten namelijk jouw gelijk vestigen. Maar, vanuit het subjectieve standpunt bekeken: ‘gelijk hebben’ is iets anders dan ‘gelijk krijgen’. Strijd dus.

Zit de Franse wereld van het recht op dit fraai uitgegeven tijdschrift te wachten? Ik kan daar geen antwoord op geven. De artikelen hebben ontegenzeggelijk niveau en een aantal lijkt mij ook te lezen door mensen die niet in het recht geschoold zijn. Enkele artikelen acht ik zo inpasbaar in het Franse tijdschrift Vacarme (bijvoorbeeld die over architectuur), dat ik hier regelmatig bespreek.

De uitgever is gelieerd met de onderwijsinstelling, alwaar een deel van het hoogste kader in de samenleving wordt opgeleid, de EHESS te Parijs (École des Hautes Études en Sciences Sociales). Die instelling zal met name ten behoeve van haar uitstraling en mede als publicatiemedium voor haar eigen docenten en onderzoekers Grief het licht hebben doen zien. Uit eigen ervaring in het verleden heb ook ik geleerd dat sommige tijdschriften jouw typische bijdragen niet willen hebben (en andere gelukkig juist wel). Dat zal in Frankrijk ook zo zijn. Dus zal gedacht zijn er goed aan te doen een eigen tijdschrift in het leven te roepen…

Kijk ik naar het Franse tijdschrift Droit & Société (Recht en samenleving), dan zie ik met Grief een zekere overlap, maar het eerst genoemde tijdschrift is meer thematisch van opzet, terwijl Grief meer met ‘dossiers’ werkt. Droit & Société is ooit, in 1926, opgezet door enkele grote juristen, zoals de Oostenrijker (en Amerikaan) Hans Kelsen en de Fransman Léon Duguit. Het is in 1985 opnieuw gestart. Het is gratis op Internet te raadplegen (tot telkens de laatste drie à vier jaargangen niet). Zover is Grief nog niet, maar wat niet is, kan komen.

Thom Holterman

GRIEF, Revue sur les mondes du droit, nº 1, 2014, Éditions EHESS, Paris, 230 blz., prijs 30 euro.

[Herkomst beeldmateriaal: ‘Kind’ van Busybefree; ‘Lof der zotheid’ omslag uitgave tekst van Erasusm; ‘Sheriff’ van de Rotterdamse dichter en illustrator Manuel Kneepkens.]

Aantekening

Voor het raadplegen van Droit & Société, klik HIER; voor de oudere nummers, klik HIER.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: