Spring naar inhoud

Anarchie En Politieke Organisatie. Een Tegenstelling?

11/01/2015

Spreker

Dat het anarchisme voor de afschaffing is van de staat inclusief de daarmee samenhangende politieke organisatie, weet iedereen. De staat wordt gezien als een instrument om de bestaande klassenmaatschappij en de daarmee verbonden economische machtsverschillen in stand te houden. Om dat te bereiken moet het instrument een politiek-autoritaire structuur hebben (hiërarchisch gelaagd; werkend met een verticale bevelsstructuur), ondermeer verbeeld in de relatie overheid – onderdaan. Die structuur repeteert zich in de klassenmaatschappij, te herkennen in relaties als: regeerder – geregeerde; arm – rijk, werkgever – werknemer, de nieuwe horige. Stuk voor stuk spreken we hier over voorbeelden van onder-bovenschikkingsrelaties (een constante). Eigen aan dit maatschappijsysteem is ook de scheiding economie en politiek. Politiek verwijst hier in feite naar staatsmacht, uit te oefenen via de parlementaire democratie.

Het anarchisme propageert de sociale revolutie. In die revolutie gaat het niet om de verovering van de politieke macht, dat wil zeggen de staatsmacht (zoals daarvan in sociaaldemocratische, marxistische opvattingen wel sprake is). Het innemen van de politieke macht zou niets aan de economische structuur veranderen, zo leert de geschiedenis. De revolutie moet een sociale zijn, die door collectivisatie van de productiemiddelen de klassenmaatschappij ontbindt (wat tijdens de Spaanse sociale revolutie 1936 aan de orde was).

Deze anarchistische opvatting over de sociale revolutie lijkt een discussie over ‘het politieke’ zinloos te maken. Want is er geen tegenstelling tussen de aanname van het idee van het politieke en de anarchie? Deze vraagstelling is begin vorig jaar onderwerp van studie geweest, tijdens een meerdaags symposium aan de universiteit van Tours (Frankrijk), tussen een aantal geëngageerde sociale en historische wetenschappers. De gehouden inleidingen zijn gebundeld en onlangs in druk verschenen onder de redactie van Alfredo Gómez-Muller, getiteld L’Anarchie et le problème du politique.

VoorkantAnar

Herpolitiseren

Het anarchisme verwerpt de staat en het daarmee samenhangende politieke. Het gaat dan om een institutioneel stelsel dat verwijst naar verschijnselen als (1) deling van politiek en economie, (2) blank mandaat voor gekozen vertegenwoordigers en (3) parlementarisme. We spreken daarbij over politiek als een term met een grote ‘variabele geometrie’, zoals Fransen het uitdrukken. Of anders gezegd, de term politiek is niet eenduidig.

Het anarchisme verwerpt dan wel een groot aantal sociaal-politieke en economische verschijnselen, maar tegelijk met die verwerping past het in een alternatieve logica. Die logica is erop gericht de burgerlijke samenleving te herpolitiseren, zoals Gómez-Muller dit noemt. Het is er dus wel op gericht de staat te laten verdwijnen, maar het is er niet om te doen het politieke als zodanig te onderdrukken. Dit blijkt al onmiddellijk uit de introductie van elementen van een alternatieve politieke organisatie, zoals het radensysteem en het (libertaire) communalisme (lokaal zelfbestuur; communale autonomie). Er dient een nieuwe sociale organisatie te ontstaan, die gebaseerd is op de vrije integratie van arbeidersassociaties, dorpen, gemeenten en regio’s. Die nieuwe organisatie heeft de betekenis van een collectief basisbeheer van economische activiteiten die niet om geldelijk gewin maar om dienstbaarheid draaien (productie / consumptie).

In een door Diego Paredes Goicochea aangehaalde tekst van Bakoenin spreekt deze over de republiek-gemeente en de republiek-Federatie. Beide worden gezien als politieke instituties, niet geplaatst boven de maatschappij, noch ingesteld als afgescheiden vorm ervan. Het zijn organen ten behoeve van het debat. Het libertaire politieke instituut van het sociale verwijst daarom niet naar georganiseerde macht van een aantal geselecteerde individuen, noch is het een bureaucratisch apparaat. De hele opzet berust namelijk op vormen van zelfbestuur en consent.

Passer De bundel

Gelet op het voorgaande dringt de vraag zich op of ‘het politieke’ zich met het anarchisme verhoudt? Het antwoord op deze vraag is bevestigend. Want niet gaat het om het gebruik van de term politiek zelf (de variabele geometrie is groot), maar om het feit of het politieke alternatief te zien is als principiële oppositie van het anarchisme tegen de burgerlijk-kapitalistische staat. En dat is het geval, zo maken de auteurs van de bundel, ieder vanuit hun eigen overwegingen, duidelijk.

Te wijzen is op de samensteller en inleider van de bundel, Alfredo Gómez-Muller. Aan de hand van teksten van de Duitse anarchist Gustav Landauer (1870-1919) maakt hij zijn punt aannemelijk. Dat gebeurt in de afdeling van het boek getiteld ‘L’anarchisme, culture, politique’, waarin zijn opgenomen de bijdragen van Anne-Sophie Chambost over ‘Anarchie, politique et…constitution’. Maar ook de auteurs in de afdeling van de bundel getiteld ‘Politieke uitdrukkingen van de anarchie’, Diego Paeredes Goicochea, Irène Pereira en Audric Vitiello, laten zich niet onbetuigd. Om te laten zien langs welke weg er een ‘gezicht’ aan de libertaire politiek is te geven, is het economische experiment van het Spaanse anarchisme (de afdeling: Spaanse sociale revolutie en burgeroorlog) door drie auteurs behandeld.

In discussies over deze onderwerpen komt men vaak tegenwerpingen tegen dat ‘de natuur’ van de mens noodzaakt tot het instellen van instituties die hem in het gareel houden (staat en politie, bijvoorbeeld). Veelal blijken dit gelegenheidsargumenten ter legitimatie van autoritaire structuren. Daarom is het niet zo vreemd ook een afdeling in de bundel te vinden, getiteld ‘De menselijke ‘natuur’ en de politiek: macht en tegenmacht’. Hierin laten Leopoldo Múnera Ruiz en Philippe Pelletier hun licht schijnen. De eerste schenkt aandacht aan de anarchistische antropologie, staat en macht (met name bij Bakoenin en Kropotkin), de tweede aan de problematiek dat de mens goed noch slecht is.

Rivista.1

Libertair constitutionalisme

Wat mij bovenal in een aantal teksten in de bundel frappeert, is er de bevestiging in te vinden van hetgeen ik al sinds de jaren 1970 verdedig. En dat is niet alleen vanwege het feit dat Chambost het verschijnsel ‘constitutie’ (zoals bij Proudhon) in de discussie brengt. Neen, het is ruimer bemeten. Het is alsof nu pas begint door te dringen dat de ontwikkeling van een libertair constitutionalisme tot de mogelijkheden behoort. En dat was en is geen nieuwlichterij, want het was en is terug te voeren op en af te leiden uit teksten van klassieke en opvolgende generaties anarchisten (als Proudhon, Bakoenin, Kropotkin, Landauer, Malatesta).

Constitutionalisme verwijst naar het nadenken over en beschrijven van wat men beschouwt als fundamentele elementen van de structuur van een wenselijke maatschappij (zoals welk soort organen, welke beslissingsprincipes). Het is nergens voor nodig dat anarchisten alleen aan anderen over zouden laten om het constitutionalisme inhoudelijk te bepalen (want het gaat ook hier om een begrip met een ‘variabele geometrie’). Niemand zal kunnen zeggen dat anarchisten geen uitgesproken, fundamentele opvattingen hebben omtrent een wenselijk maatschappelijk bestel. Daarvan getuigt de nieuwe organisatie binnen de genoemde republiek-gemeente en republiek-federatie anders wel.

Een dergelijk constitutionalisme berust op nivileringsvoorstellen van bestaande verticale machtsposities. De top van de hiërarchie wordt als het ware naar beneden getrokken (naar de basis, de gemeente). In 1980 sprak ik daarom over top-reductie om een proces te beschrijven van nevenschikken van het gelijkwaardige en om dat in decentralisatie en arbeiderszelfbestuur tot uitdrukking te laten komen. Aldus zou, zoals Gómez-Muller het nu noemt, een alternatieve institutionaliteit zich ontwikkelen.

Dat dit ook een discussie over macht en gezag nodig maakt, spreekt voor zich. En dat menigeen dan direct klaar staat om te roepen, dat dit zich niet met het anarchisme verhoudt, is zeker. Maar macht en gezag zijn geen uit te sluiten verschijnselen als men over levende wezens spreekt. Waar het op aan komt, is te voorkomen dat macht zich verzelfstandigt, dus dat het ophoudt te circuleren tussen personen en groepen, zo zegt Gómez-Muller terecht. Waar het vrije spel van de asymmetrische verhoudingen stil wordt gelegd, daar wordt macht gevaarlijk: voorkomen wordt dan dat het tot equivalentie van posities kan komen, zo nam ik in 1986 over van de feministische kritiek geuit door de Italiaanse anarchofeministe Rosella Di Leo. Dus moet dit een aandachtspunt vormen binnen het libertaire constitutionalisme, voer ik aan.

En hetzelfde geldt voor gezag. We kennen dit vooral in zijn opgelegde vorm. Dit is anders bij functioneel gezag. Dat ont- en bestaat door getoond handelen en gebleken bekwaamheid. Bakoenin beschrijft het zelf in zijn God en de staat. ‘Verwerp ik elk gezag?’, vraag hij. ‘Deze gedachte zij verre van mij’. Wanneer het over schoenen gaat, laat hij het op het gezag van de schoenmaker aan komen (maar hij verwijst bijvoorbeeld ook naar de ingenieur). Het gaat hier om beproefde expertise, waarnaast nog de mogelijkheid openstaat tot contra-expertise. Het gaat hier dus om de erkenning van gezag van iemand in een functionele situatie. Die kunnen heel verschillend zijn. In een andere situatie zal dan het gezag van een ander aanvaard worden. Het gezag is functioneel en roulerend. Libertaire constitutionalisten moet wat dit aangaat dan ook bedenken hoe de ‘kanalen’ voor roulatie en circulatie open te houden; zij moeten bijdragen in het voorkomen van ‘stolling’ van instituties en aangeven hoe processen ‘vloeiend’ te houden.

 Leisure.Masereel[Frans Masereel]

Politiek en de heersende klasse

Een van de beschrijvingen die in het libertaire constitutionalisme zullen worden teruggevonden, is politieke organisatie. Die term omvat de elementen waarmee klassieke anarchisten hun ideeën over de veelheid van anarchistische sociaaleconomische organen beschrijven. Het gaat dus om een libertaire politieke organisatie. Daarmee verschijnt enerzijds een alternatief voor de bestaande organisatie die anderzijds een andere dan de gebruikelijk functie vervult. Dit zal de consequentie zijn van het feit dat het maatschappelijke klassenonderscheid is geëlimineerd. Wat is daarmee weggevallen?

Voor een typering ervan wijs ik op hetgeen de Amerikaanse kritische socioloog en econoom Thorstein Veblen (1857-1929) in zijn The Theory of the Leisure Class (1899) opmerkt. In dat boek beschrijft hij de heersende, rijke, niet aan de productie deelnemende klasse – in zijn terminologie de ‘leisure class’ –. Hij noemt die een boosaardig op economisch belang gericht klasse vanwege haar fixatie op verwerving van geld, winstneming en uitbuiting. Haar bestuurs- en handelsbijeenkomsten zijn geënt op ‘business’ en ze staan in het teken van het beginsel van plundering of parasitisme. De uitkomsten van die besprekingen hebben veelal (herziening van) wetgeving tot doel. Tot zover Veblen.

Op te merken is dat de heersende klasse in 1789 definitief uit haar feodale macht is gezet. Ze heeft evenwel weten terug te keren met overheersing in het relatief autonome politieke substraat van de maatschappij. Hoe zeer daarvan sprake is, valt af te leiden uit de hedendaagse Franse politieke situatie, met een socialist als president van dat land aan het roer en een socialistische regering als landsbestuur. Maar het is de Franse leisure class die de gang van zaken met haar politieke macht dirigeert.

In dit licht vormt zich het beeld van wat anarchisten enerzijds als ‘het politieke’ verwerpen maar anderzijds als ‘het economische’ willen laten voortbestaan. Bij Veblen vindt men dan weer een passende typering van dat ‘economische’: het gaat om activiteiten die als het tegenbeeld gezien kunnen worden van waarmee de heersende klasse zich bezighoudt. Het economische omvat bij hem dan de industriële activiteit in de samenleving zonder boosaardig economisch belang verricht en gericht op aandacht voor productie in een mechanische zin. Het politiek substraat is helemaal niet nodig om het ‘economische’ op een nette manier te laten functioneren. Het gaat immers niet om uitbuiting maar om dienstbaarheid, zoals Veblen het noemt. Waar het voor anarchisten op neer komt is, dat het politieke geabsorbeerd wordt door het economische. Dit maakt het nemen van bovenindividuele beslissingen niet overbodig. Daarover zal altijd overleg en debat noodzakelijk zijn. Het is langs die invalshoek dat een politiek element resteert. Daarover het volgende.

 Debat[Frans Masereel?]

Bovenindividuele beslissingsprocessen

Politiek verwijst naar bovenindividuele beslissingsprocessen en levert een beeld van de organen waarin die processen hun beslag krijgen. Het is het element dat ik in de bundel tot mijn vreugde opmerkte bij Irène Pereira. De anarchistische sociale theorie definieert ‘politiek’ volgens haar in modaliteiten van het nemen van beslissingen binnen de samenleving. In dat geval, betoogt zij, is er ook politiek in het spel binnen het gezin en in de onderneming – en niet alleen binnen de staat en in de sfeer van het politieke.

Laat dit nu precies het punt zijn waar ik in de jaren 1980, in navolging van de kritische staatsrechtjurist Henc Van Maarseveen, het begrip politiek recht begon te gebruiken. Het ging erom de aandacht op bovenindividuele beslissingsprocessen te vestigen en die komen nu eenmaal ook voor op veel andere plaatsen dan binnen een staatsverband. Politiek recht zou dus de opvolger van ‘staatsrecht’ zijn. Daardoor zou er ruimte ontstaan om zich ook bijvoorbeeld met ondernemingsraden bezig te houden (wat ik ook ging doen). En nu vind ik dat – geheel onafhankelijk van deze geschiedenis – in de bundel terug.

Anarchisten bepleiten een fundamentele maatschappelijke omwenteling. Een dergelijke omwenteling is niet iets voor een achternamiddag. Een machtssysteem dat er eeuwen over heeft gedaan om zich te vestigen, laat zich niet in een handomdraai keren. Hoe is het proces ten behoeve van die omkering te zien? Alfredo Gómez-Muller besteedt daaraan aandacht vanuit de zienswijze van Landauer, getypeerd met de drie termen: utopie – topie – revolutie. Iets van de lange adem dus.

Actualisering van het anarchisme

Mede met het oog op het voorgaande deed de vondst van Audric Vitiello bij de grote Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) mij ook goed. Hij citeert Weber, die een studie van het sociale vanuit een anarchistische perspectief ondersteunt, zeggende: ‘Verre van een logische tegenstelling te zijn, is het bestaan van een anarchistische jurist wenselijk. (…) Die weet in de fundamentele instituties van het heersende recht een problematiek te ontdekken, die ontsnapt aan hen voor wie ze te vanzelfsprekend is’.

Mijn enthousiasme over de bundel zal niemand zijn ontgaan. Wat mij bovenal aanspreekt, is dat eens te meer blijkt dat men het anarchisme kan actualiseren, zonder het te denaturaliseren, zoals dat bijvoorbeeld met het zogeheten ‘postanarchisme’ gebeurt. Dit is een anarchisme dat aansluiting zoekt bij het post-structuralisme en het postmodernisme. Het betreft zaken die een aantal jaren in de mode zijn, waarna de aanstichters zich na verloop van tijd haasten om te verklaren dat ze zich hebben vergist of dat ze het alweer anders zien…

De auteurs van de bijdragen in de bundel over anarchie en het probleem van de politiek zijn van een andere snit. Hun opvattingen zullen niet onmiddellijk door een ieder gedeeld worden, maar een discussie over deze wijze van actualiseren van het anarchisme helpt ons wel verder en die van het postmodernisme niet.

Thom Holterman

GÓMEZ-MULLER, Alfredo (red.), L’Anarchie et le problème du politique, Archives Karéline, Paris, 2014, 355 blz., prijs 36 euro.

Aantekening

  • 1980: Anarchistische staatsopvatting. Een paradox? (Kluwer, Deventer).
  • 1986: Recht en politieke organisatie (Tjeenk Willink, Zwolle; diss.).
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: