Skip to content

Max Nettlau (1865-1944): Het Anarchistisch Geheugen

01/03/2015

Boekwerper

Nettlau was een veelzijdig man, taalkundige, historicus, libertair denker. Hij is de geschiedschrijver van het ‘moderne’ anarchisme, dat wil zeggen, het anarchisme zoals dat als deel van de arbeidersbeweging is ontstaan en zich in allerlei sociale bewegingen heeft ontwikkeld. Nettlau heeft bijna alle grote, bekende en minder bekende anarchisten die maar in zijn levensperiode te ontmoeten waren, gekend. Onder hen bevindt zich Rudolf Rocker.

Rudolf Rocker (1873-1958), anarchist, revolutionair syndicalist, behoorde tot een van de intimi van Max Nettlau. Zij onderhielden een levendige briefwisseling. Het verbaast dus niet dat Rocker een biografie over Nettlau schreef. De eerste, originele Duitstalige versie ervan is door Rocker gepubliceerd in 1946 onder de titel Max Nettlau, der Mann und sein Werk. Deze heeft ook gediend voor de vertaling in het Spaans (Esteta, Mexico, 1950; eveneens bestaat er een Zweedstalige editie). 

Later is er een Duitstalige herdruk verschenen bij Karin Kramer Verlag, Berlijn, 1978. Die is getiteld Max Nettlau, Leben und Werk des Historikers vergessener soziale Bewegungen. Voor die uitgave heeft de anarchist en redacteur van de AS Rudolf de Jong indertijd een inleiding geschreven. Vreemd is dat laatste niet, want Rudolf zelf is historicus en zijn vader, de anarchist Albert de Jong, was weer bevriend met Rudolf Rocker, met wie hij ook in de libertaire beweging samenwerkte.

Waarom aan dit alles herinnerd? Wel, onlangs verscheen er een Franse vertaling van de biografie van Rocker over Nettlau, op basis van de Duitstalige tekst, waarbij tevens de inleiding van Rudolf de Jong is opgenomen. Deze Franse editie heeft een nieuwe titel mee gekregen: Max Nettlau. Une mémoire anarchiste (Max Nettlau, Een anarchistisch geheugen).

CouvLehning

Anarchisme zonder toevoeging

De anarchistische beweging in ruime zin, dus als deel van de arbeidersbeweging en overige sociale bewegingen, heeft heel wat boeken, brochures, pamfletten, vlugschriften en affiches opgeleverd. Nettlau heeft het merendeel ervan verzameld. Hij heeft vele honderden brieven geschreven en ontvangen, vele congressen en vergaderingen bezocht (in vele landen; van dit alles maakte hij weer verslagen). ‘Rocker organiseerde de beweging en Nettlau observeerde ze’, typeert Rudolf de Jong beiden in één zin.

Het door Nettlau verzamelde materiaal lag in diverse steden opgeslagen. Er kon uiteindelijk een instituut mee gevuld worden. Wat de afdeling Anarchistica betreft, is dat uiteindelijk ook gebeurd. De Bakoenin-kenner bij uitstek, Arthur Lehning, is ervan de trekker geweest voor het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG, te Amsterdam). Het is dus niet zo gek om Max Nettlau het ‘anarchistisch geheugen’ te noemen.

Max_Nettlau Max Nettlau

Zo schreef hij de Geschiedenis van de anarchie, drie delen, 1925-1927 (herdrukt 1972). Een vierde deel is postuum uitgekomen op basis van materiaal dat de datum van 20 september 1931 droeg. In het Voorwoord van Rudolf de Jong bij dat deel is te lezen, dat Nettlau nadien nog materiaal heeft toegevoegd, omdat het laten drukken van de tekst – gelet op de roerige tijden– als maar uit bleef. Daarnaast schreef hij ook biografieën (over de Italiaanse anarchist Errico Malatesta en de Franse anarchist Élisée Reclus). Tevens publiceerde hij over zijn eigen libertaire opvattingen en inzichten. Zijn anarchisme noemde hij ‘anarchisme zonder toevoeging’ (dus niet geflankeerd met zo iets als ‘sociaal’, ‘individueel’ of anderszins). Men vindt dit allemaal terug in de biografie van Rocker over Nettlau.

Rocker heeft de biografie als volgt opgebouwd. Eerst besteedt hij aandacht aan het werk van Nettlau als historicus, hoe is hij tewerk gegaan? Daarna geeft hij een beschrijving van het politieke en sociale denken van hem. Dan is er een hoofdstuk waarin hij het oeuvre van Nettlau bespreekt. Vervolgens is er nog een hoofdstuk waarin Rocker over zijn relatie met Nettlau schrijft door herinneringen aan hem op te halen en hun correspondentie met hem weer te geven. Dit levert een autobiografische neerslag, waardoor beide personen dichter bij de lezer komen.

Rudolf RockerRudolf Rocker

Rocker heeft dit alles op een begrijpelijke manier geschreven. Het geeft tegelijk een beeld van hoe in begin 20ste eeuw geleefd werd voor de beweging. Er worden situaties beschreven waarvan wij ons geen voorstelling meer kunnen geven. Zo vertelt Rocker dat hij met een kameraad uit Duitsland vertrok om een congres in Brussel bij te wonen. Omdat er geen sprake was van ‘reisgeld’, legden zij de afstand al lopend in een week of zes af…

De vertaalster, Martine Rémon, heeft aan de Franse tekst een introductie toegevoegd. Zij blijkt nog te hebben kunnen spreken (voorjaar 2001) met een van de zeldzame nog levende personen, die Nettlau persoonlijk gekend hebben. Dat wat het verleden aangaat. In deze Franse editie vindt men ook een ‘Webographie’ met een aantal relevante Internetsites. Daarmee zijn we terug in het heden zijn. Om van te leren.

Thom Holterman

ROCKER, Rudolf, Max Nettlau. Une mémoire anarchiste, Les Éditions du Monde Libertaire, Paris, 2014, 415 blz., prijs 18 euro.

Aantekening

Op de site Libcom.org vindt men een korte biografie (Engels) over Rudolf Rocker van de hand van Nicolas Walter.

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s