Skip to content

Overtuigen Zonder Manipuleren

19/04/2015

Debat

Retorica en anarchisme hebben inhoudelijk niets met elkaar te maken. Retorica is kort gezegd de kunst van het overtuigen. Het anarchisme verwijst ondermeer naar het afwijzen van opgelegd gezag. Het is dus een drager van een mening, een opvatting over hoe de samenleving eruit moet zien. Toch zijn retorica en anarchisme met elkaar in verband te brengen en wel via het antwoord op de vraag hoe je mensen overtuigt, dat het goed zou zijn een anarchistische standpunt in te nemen.

Over de techniek van het overtuigen via de retorica is al heel veel geschreven. Je vraagt je dan ook af of er over dat onderwerp nog iets nieuws is op te merken. Ik ben geneigd die vraag ontkennend te beantwoorden. Anderen hebben dit bestreden, maar mij hebben ze niet weten te overtuigen… Daarom was ik benieuwd naar het boek van Philippe Breton, een Franse specialist op het vlak van communicatie en retorica, getiteld Convaincre sans manipuler. Apprendre à argumenter (Overtuigen zonder manipuleren, Leren te argumenteren).

Wat mij pleziert is, dat het dit keer niet om ‘nieuw’ of ‘opzienbarend’ gaat, maar gewoon om terug af, naar de oudheid, naar de Griekse filosoof Aristoteles. Die sprak al over de ‘kunst van overtuigen’. Daarmee verzette hij zich tevens tegen het toepassen van trucs, verleiding en demagogie.

VoorkantBreton

Drie vormen van overtuigen

Het terug verwijzen naar Aristoteles heeft niet geleid tot een geschiedenisboek over retorica. Integendeel, het is een modern, kort en bondig geformuleerd handboek over argumenteren. Zo is te lezen dat wie iemand wil overtuigen van zijn mening of oordeel, die zal eerst moeten onderzoeken tot wie hij zich richt. Dat wil zeggen: men moet op zoek gaan welke argumenten bruikbaar zijn om die persoon of dat gehoor te bereiken. Breton merkt daarbij als voorbeeld op, dat wie een liberaal zou willen overtuigen, die moet niet met het gelijkheidsbeginsel aan komen. Dat is immers geen centrale waarde in zijn ideologie. Beter passend is het in zo’n geval dat langs de weg van het vrijheidsbeginsel te doen.

Omdat er ontelbare meningen zijn en heel verschillende ideologieën en geloofssystemen, is de variatie in de wijze om te overtuigen eveneens aanzienlijk. En de verschillen in aanpak – anders dan argumenteren – kan ook sterk uit elkaar liggen. Breton gaat daar niet aan voorbij. Voor de duidelijkheid vat ik dit samen in wat ik de ‘driehoek van overtuigingsvormen’ noem (zie figuur 1).

Figuur 1:

Driehoek

In de driehoek zijn drie actuele hoofdvormen van overtuigen opgenomen. Bij argumentatie gaat het om het aanvoeren van coherent met elkaar in lijn staande goede redenen en of ‘bewijsgronden’ (argumenten) voor het delen van een mening of oordeel met een ander of anderen. Het vereist een open communicatie onder gelijken. Dit kent weer twee voorwaarden: vrijheid van meningsuiting en symmetrische verhoudingen. De grondslag daarvan is democratie – directe, niet de parlementaire. In de parlementaire democratie geldt namelijk uiteindelijk niet het argument, maar het getal. Het gelijk komt toe aan minimaal de helft plus één, hoe zeer die meerderheid ook ongelijk heeft. Dit valt dus niet samen met overtuigen, het valt samen met afdwingen. Er zijn wat dit aangaat nog andere typen van verkapt overtuigen: manipulatie en demagogie.

Bij manipulatie worden bedrieglijke methodes gebruikt, zo zegt Breton wat onderkoeld. Het gaat bijvoorbeeld om slim en handig te werk te gaan om het doel te bereiken. Degene die argumenteert en hij die manipuleert gebruiken dus niet dezelfde methodes om te overtuigen. Hij die argumenteert zoekt naar waar de ander mee akkoord kan gaan (in het voorbeeld van de liberaal is dat dus het vrijheidsbeginsel). Hij die manipuleert, zoekt in veel gevallen een gezichtshoek of een idee waarmee de andere eigenlijk niet akkoord gaat (de autohandelaar die Breton opvoert, verkoopt aan de jonge vader een sportauto, terwijl deze op een gezinsauto uit was).

Zij hebben de baby ingeruild voor een auto

AutoBaby‘In ieder geval roken we nu niet meer met kinderen achterin.’

Ook wordt er gemanipuleerd met ongelijkwaardige verschijnselen, door die als gelijk voor te stellen. Zo kan in een politiek debat iemand aanvoeren, dat het in de maatschappij niet goed gaat als men let op problemen als ‘de vreemdelingen, de werkloosheid, aids’. Die verschijnselen worden door de manipulator als een amalgaam aangeboden, waarbij het effect moet zijn, dat de vreemdelingen de schuld dragen voor de werkloosheid en het voorkomen van een ernstige geslachtsziekte.

Bij demagogie is men evenmin vies van het ‘manipuleren per amalgaam’, zoals het bij Breton heet. In dat geval gaat het evenwel om de kunst om volksmassa’s te (ver)leiden door middel van retorische middelen en valse voorstellingen. Zo’n valse voorstelling levert het VVD-kamerlid Azmani (in een VVD beleidsnota) als hij betoogt alleen Europese asielzoekers in Nederland toe te laten. Wie zijn dat dan, die asielzoekers? Wat zijn hun aantallen? Uit welke Europese landen komen zij vooral? Op die vragen blijft het antwoord uit. Ik ga hier verder voorbij aan de verdragsrechtelijke problemen die opdoemen, zo dom is het voorstel. Maar het mist zijn effect niet: de PVV (welke partij anders) staat pal achter het VVD-voorstel. Het gaat hier om volksmisleiding. We zitten in het hart van de demagogie.

Breton heeft niets over het anarchisme gezegd, maar wat hij heeft behandeld, is wel relevant voor anarchisten. Als zij mensen willen overtuigen dan zal dit door praktisch (en prefiguratief) handelen zijn en door overtuigen zonder manipuleren. Breton verschaft daar inzicht in.

Thom Holterman

BRETON, Philippe, Convaincre sans manipuler. Apprendre à argumenter, Éditions La Découverte, Paris, 2008, 2015, 151 blz., prijs 6, 90 euro.

[Cartoon overgenomen uit Charlie Hebdo nº 1186, 15 april 2015.]

Aantekening

Over het VVD-voorstel Europese asielzoekers in de NRC, klik HIER.

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s