Spring naar inhoud

Weigering Vrijwillige Onderwerping

22/04/2015

Nieuwsgierige

Weigeren om zich vrijwillig te onderwerpen aan hetgeen het gezag opdraagt, gaat niet vanzelf. Wij zijn in het algemeen te geconditioneerd door de gebruiken in het gezin, door de africhting via de school, de verplichtingen op het werk. De druk van al dat gedisciplineer is zwaar. De Franse libertair André Bernard weet dat ook wel.

Hij spreekt er over voor de lokale radio van Bordeaux; hij schrijft erover in boekbesprekingen voor verschillende Franse anarchistische tijdschriften. Na verloop van tijd levert dat een vracht aan materiaal op. Af en toe wordt dat gebundeld tot een boek. Ook onlangs weer. Dit keer onder de titel Du refus de la servitude volontaire (Over het weigeren van vrijwillige onderwerping).

Voorkant.Servitude

Sociale ongehoorzaamheid

De titel van het boek is een verwijzing naar het bekende geschrift van de Franse filosoof Étienne De la Boétie (1530-1563) uitgebracht in 1577 (Vertoog over de vrijwillige slavernij). Op de omslag van Bernard’s boek vindt men een afbeelding van het monument van De la Boétie, opgericht in Sarlat, de Franse geboorteplaats van hem.

De gedachte van De la Boétie draait om het inzicht: als men weigert zich te onderwerpen, bestaat er geen tiran. Hier sluit de voortdurende aandacht van André Bernard voor ‘sociale ongehoorzaamheid’ bij aan, waarbij men moet bedenken dat hij ook de klassenstrijd rekent tot een van de vormen ervan.

Voor hem hebben mensen als Thoreau, Tolstoj, Gandhi, M.L. King, N. Mandela en anderen direct of indirect naar die oude tekst van De la Boétie verwezen en vaak ook gehandeld. Bernard roept de geschiedenissen van hen regelmatig in herinnering om zijn zienswijze te illustreren als het gaat om verzet, om sociale ongehoorzaamheid en om het al dan niet afwijzen van het gebruik van geweld. Dat laatste opent dan de mogelijkheid voor een discussie over violence / nonviolence.

Zo bespreekt hij in het Franse weekblad Le Monde libertaire, nº 1767 van 26 februari – 4 maart 2015, het niet zo lang geleden verschenen boek van de Franse socioloog en libertair Gaetano Manfredonia, L’Histoire mondiale de l’anarchie. Hij kritiseert de auteur vanwege het gebruik op een aantal plaatsen in zijn boek van de term ‘force’ (kracht, geweld, vermogen, geestelijke druk, strijdkracht). Die term is niet onjuist (inexact), maar wel vaag (imprécis), dit omdat er verwarring kan ontstaan over andere vormen van ‘force’ dan geweld. Waarom die termkritiek?

Bernard is tegen het gebruik van wapengeweld, maar niet tegen een veelheid van andere actievormen. Daarmee komt tot uitdrukking, dat hij het niet over de passieve vorm van nonviolence heeft. De term ‘force’ kan dus gebruikt worden, want je wilt met je handelen druk uitoefenen. Maar de ene ‘force’ is de andere niet. Omdat hij voor actieve vormen van verzet is, moet een auteur dus nauwkeuriger zijn in diens beschrijving om welke vorm(en) van ‘force’ het dan gaat. Wat zit daar ondermeer ook achter?

Doel / middel coherentie

Net als velen voor hem, is er in anarchistische kring veelal gekozen voor het uitgangspunt: er moet coherentie bestaan tussen doel en middelen. Vanuit dit uitgangspunt wordt propaganda bedreven. Een van de vormen daarvan heet ‘propaganda van de daad’. Op enig moment in de geschiedenis van het anarchisme (eind 19e eeuw) is dit ingevuld met gewapenderhand propaganda voeren door rebellisme. Kortom, het gaat om allerlei vormen van expliciet gewelddadige actie, zoals ook het plegen van een aanslag op een persoon. Welnu, dat wordt afgewezen. Het wordt in strijd geacht met het uitgangspunt van de doel / middel coherentie. Het doel is een vreedzame, libertaire samenleving die niet met geweld (het middel) kan worden ingesteld. Tegelijkertijd houdt deze opvatting een principiële afwijzing in van het stalinistische uitgangspunt dat het doel de middelen heiligt.

Het uitgangspunt van de doel / middel coherentie levert nog een heel ander discussiepunt op bij Bernard. De laatste jaren spelen er binnen anarchistische kringen discussies over de vernieuwing van het anarchisme, waarvoor termen als neo-anarchisme, modern anarchisme en zelfs postanarchisme in omloop zijn gebracht. Bernard bespreekt een en ander aan de hand van teksten als die van Tomas Ibanez (Anarchisme en mouvement, anarchisme, néoanarchisme et postanarchisme, 2014) en David Graeber (Comme si nous étions déjà libres, 2014). Ook daarbij zien we dat allerlei nieuwe termen in gebruik worden genomen.

 NieuwsgierigeDe kleine nieuwsgierige

Anarchisme zonder toevoeging

Een daarvan is dat er een ‘prefiguratieve politiek’ moet worden gevoerd. Het gaat om het idee dat de organisatorische vorm die een groep heden kiest, reeds vooruit moet grijpen op de toekomstige libertaire samenleving. Hebben we hier niet het oude uitgangspunt terug van de doel / middel coherentie? Ik zou denken van wel. Eind 19de eeuw verstond de anti-autoritaire Internationale oorspronkelijk onder ‘propaganda van de daad’ ondermeer de oprichting van vakverenigingen, mutuelles (onderlinge ondersteuningsverenigingen), coöperaties, bibliotheken, educatieve instellingen enzovoort.

De activiteiten van deze organisaties beoogden mede van propagandistisch waarde te zijn. Tegelijk leverden deze organisaties voorbeelden op van hoe de nieuwe samenleving er uit zou zien. Later is de propaganda van de daad omgedoopt in propageren van rebellie en geweldsdaden die de massa’s in beweging zouden moeten brengen. Deze praktijk werd een fiasco (zie het uitgebreide artikel van René Berthier over deze problematiek in Le Monde libertaire, nº 1771 van 9-15 april 2015).

De prefiguratieve politiek staat inmiddels volop in de belangstelling binnen de anarchistische kringen. Het draait erom dat mensen leren het te verdommen om nog langer naar bevelen van anderen te luisteren. Zij moeten zelf hun organisatie op zetten, uit hun midden de bekwaamste(n) kiezen om hen met betrekking tot een bepaalde activiteit voor te gaan, waarbij, als het weer om andere activiteiten gaat, anderen worden gekozen om het voortouw te nemen (roulatie onder gelijken). Wel, in zo’n geval heeft men elementen te pakken waarop de term anarchisme zonder toevoeging past. Als er zo naar wordt gekeken, blijkt dat de libertaire verwachting levend is. En daar gaat het om, aldus Bernard,

Thom Holterman

BERNARD, André, Du refus de la servitude volontaire, Atielier de création libertaire, Lyon, 2015, 167 blz., prijs 12 euro.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.