Spring naar inhoud

Errico Malatesta (1853-1932): Een Groot Anarchist

31/05/2015

Malatesta.2

In 2005 hield Mimmo Pucciarelli (uitgever ‘Atelier de création libertaire’ te Lyon) een omvangrijk interview met Giampietro (Nico) Berti, een Italiaanse anarchist, activist in de jaren 1960-1970, daarna vooral libertair auteur en wetenschapper (historicus politieke ideeën). Berti heeft zich met name beziggehouden met de Italiaanse anarchist Malatesta (1853-1932), wat ook uit het interview blijkt.

Het interview verscheen onder de titel Ici on ne vend pas d’anarchie, (2009) [Hier verkoopt men geen anarchie]. Ik heb daaruit twee stukken geselecteerd die over Malatesta handelen. Deze stukken sluiten aan bij de analyse over ‘anarchisme van de daad’ van de Franse auteur René Berthier. Die analyse belicht de denkbeelden van Michael Bakoenin over opstanden en revolutie. Zie daarvoor op deze site ‘Michael Bakoenin Tegen Het Insurrectionalisme’. Wat vinden we daarover bij Malatesta?

Voorkant.Nico.Berti[Op de voorkant: Nico.Berti]

Bakoenin of Malatesta

In de geschiedenis van de anarchistische denken is Nico Berti het meest door Malatesta getroffen. Berti geeft daarvoor de volgende reden: ‘In het anarchisme leunen mensen niet op een enkele persoon zoals in het marxisme. Ik heb een boek over Malatesta geschreven omdat hij naar mijn mening de grootste anarchist is in de geschiedenis van het anarchisme. Hij geeft een overzicht van alle algemene problemen van het anarchisme en het is ook een groot denker, hoewel hij dat misschien niet zo lijkt.

Zijn probleem is dat hij niet systematisch heeft geschreven. Maar van het geheel van zijn denken en zijn geschriften kan men een voldoende duidelijke en coherente visie van het anarchisme afleiden. In dit licht was Malatesta dus de laatste van de grote anarchistische klassiekers. Hij opent een waaier van perspectieven, gevolgd door een aantal belangrijke vertegenwoordigers van het Italiaanse en internationale anarchisme. Maar met hem kwam een eind aan het klassieke, anarchistische denken’. Dit vormt een startpunt voor Pucciarelli en Berti om nader op een aantal zaken rond Malatesta in te gaan.

Malatesta vertegenwoordigt zeker de grootste anarchist in de geschiedenis van de Italiaanse anarchistische beweging, aldus Pucciarelli. Van de wereld, vult Berti aan. Behalve dan dat in andere landen Bakoenin de vaandeldrager van de anarchistische beweging blijft, oppert Pucciarelli. Dan komt Berti los.

Bakoenin is zeker te zien als de ‘stichter’ van het politieke anarchisme en dus van de internationale anarchistische beweging, of kan als zodanig worden beschouwd. Hij gaf het anarchisme een nauwkeurige identiteit, die het nog niet had met Proudhon, bijvoorbeeld. Kropotkin kwam later, toen het anarchisme al vorm had gekregen. In die zin is Bakoenin absoluut een centrale persoonlijkheid. Maar zijn leven als anarchist kan op geen enkele manier worden vergelijken met dat van Malatesta.

Bakoenin was de laatste twaalf jaar van zijn leven anarchist, Malatesta zestig jaar! Bakoenin was een anarchist in Zwitserland en een beetje in Italië en Frankrijk. Malatesta was een anarchist in Italië, Zwitserland, Frankrijk, Engeland, België, Zuid-en Noord-Amerika en Egypte. Naar mijn mening was Malatesta niet alleen de grootste anarchist, maar ook de grootste revolutionair van het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw.

Malatesta.1Errico Malatesta

In Frankrijk is hij bekend, maar niet zo

Mensen weten niets. De geschiedenis van het anarchisme en anarchistische denken is weinig bekend. Mensen weten van Bakoenin omdat hij beroemd is, Malatesta is niet bekend, omdat mensen denken dat hij een slechts een activist was. Mensen moeten zijn leven en wat hij heeft gedaan kennen. Helaas hebben zijn geschriften niet zo’n brede verspreiding gekend als die van Bakoenin. Mijn boek is absoluut de eerste poging om hem het belang toe te kennen dat hij verdient. Wie het leest zal beseffen hoe belangrijk hij was.

Geeft dit boek niet alleen een interpretatie van het leven en denken van Malatesta, maar ook van dat van Nico Berti?

Misschien in het laatste hoofdstuk. Voor de rest is het boek in de eerste plaats een reconstructie van het leven van Malatesta in het kader van zijn tijd. Alleen in het laatste hoofdstuk van mijn boek heb ik vanuit de analyse van zijn denken het anarchistische denken verlengd van de achttiende tot de twintigste eeuw. Ik spreek daar niet. Zo is Malatesta’s kritiek op het wetenschappelijk positivisme nog steeds geheel van gelding.

Lopende door zijn leven, heb ik mij afgevraagd of Malatesta nog de tijd had om te lezen

Ik geloof niet dat hij heel veel tijd had om te lezen, maar hij heeft de wereld rondgereisd zoals maar weinigen. Als je een boek leest, weet je dat het is geschreven door iemand die boeken, weer geschreven door anderen, enzovoort, heeft gelezen. Wat is cultuur uit eindelijk? Dat levert reconstructie op van de opmerkingen van een aantal mensen, die de boeken schreven naar aanleiding van de observaties van andere mensen, enzovoort. Vereenvoudigen we de dingen dan kunnen we zeggen, dat cultuur een codificatie van observaties van verschillende mensen in verschillende tijden oplevert, gereconstrueerd in boeken die ze hebben geschreven.

Welnu Malatesta heeft observaties gemaakt als weinig anderen. Wie in die tijd observeerde het maatschappelijk gebeuren zoals hij dat deed? Filippo Turati wordt beschouwd als een groot Italiaans socialist, maar wat zag hij tijdens zijn leven? Milaan? Turati bracht zijn hele leven in Italië door en is twee of drie keer in Parijs geweest. Wie kende hij? De leden van het Italiaanse parlement? Hoe zag zijn leven eruit?

Besef je wel wat het leven van Malatesta was? Welke landen hij bezocht, welke contacten hij had met Italiaanse boeren, met Engels havenarbeiders, met Zuid-Amerikanen, met Italiaanse proletariërs en niet dat alleen – hij stond in contact met de hele intellectuele elite van Europa, met de arbeiders en de socialistische beweging. Hij wist alles. Hij had directe kennis van grote aantallen sociale verschijnselen en mensen. Zijn directe kennis en observaties brachten hem meer dan boeken zouden kunnen. Een boek geeft het wereldbeeld van de auteur. Het zien van de wereld met je eigen ogen staat gelijk aan het lezen van niet één maar driehonderd boeken.

Malatesta.3Errico Malatesta

Maar het spreekt voor zich dat Malatesta las: hij beheerste Italiaans, Frans, Spaans en Engels en volgde de hele internationale pers. En hij was zestig jaar een anarchist. Stel je voor wat voor kennis die man in al die jaren heeft opgebouwd. Hoeveel mensen ontmoette hij: activisten, politici, belangrijke syndicalisten, al die mensen bewogen zich in een wereld die in beweging was. Zijn levensverhaal is echt enorm, omdat niemand anders zo’n leven heeft geleid. Op het Londense congres van 1896 dat hij bijwoonde, waren alle vertegenwoordigers van de arbeiders en de socialistische beweging.

Je boek over Malatesta is een enthousiaste reconstructie van het leven van deze grote anarchist of, zoals je zegt: ‘De grootste anarchist en revolutionair van het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw’. Maar ik heb niet de indruk dat je een Malatesta aanhanger bent geworden.

Dat klopt. De reden is dat, aan de ene kant, niemand verder is gegaan dan hij in het kritiseren van bepaalde positivistische wetenschappelijke functies, die voor mij belangrijk zijn. Aan de andere kant is hij een man van zijn tijd en dus nog in het bezit van de ‘klassieke’ concept van de revolutie, dat onhoudbaar is geworden. Ik wil niet de revolutionaire visie van Malatesta bekritiseren. In zijn dagen was die logisch en begrijpelijk. Degene die nog steeds die positie inneemt, laat evenwel zien dat hij niets van de realiteit heeft begrepen. Malatesta zag nog een principiële tweedeling van wereld. Dertig of veertig jaar na zijn dood ging Europa door een economische en sociale revolutie, die een einde maakte aan deze tweedeling tussen bourgeoisie en proletariaat, omdat de democratie zich verspreidde.

Wat kunnen we nog leren van de man, die je de grootste revolutionair noemt van het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw, als een tijd na de dood van Malatesta in 1932 in het licht van de door jou genoemde ‘economische en sociale revolutie ,’ deze de komst van de democratie oplevert?

Een zeker inzicht in de geschiedenis en dat het uiteindelijk allemaal afhangt van de menselijke wil, zodat alles een socio-historische constructie is.

Malatesta.2 Errico Malatesta

In je boek is een passage uit een tekst van Malatesta te vinden, waarin ‘onze grote revolutionair’ ons eraan herinnert dat de anarchisten niet ‘op wie dan ook wat dan ook willen opleggen’ en dat ze het idee huldigen dat het ‘mogelijk noch wenselijk is om met geweld goed te doen voor het volk’. Deze uitspraak, zo voeg je eraan toe, ‘lost niet de intrinsieke contradictie op die door de redenering heen loopt over de revolutie. Want wie wil beginnen met een radicale omwenteling zal ​​altijd op enig moment zijn wil opleggen. En dit gebeurt, zoals bekend, door acties van handelende minderheden’. Betekent dit dat het verdient de rol van die minderheden te heroverwegen?

Vanaf het begin van het anarchisme gaat het om een levende en handelende minderheid. Het is ook altijd een minderheidsbeweging gebleven behalve in bepaalde gevallen, vooral in Spanje, waar het is uitgegroeid tot een massabeweging. In Frankrijk tijdens de eerste jaren van het revolutionair syndicalisme was dat ook zo en in Italië in de jaren 1920.

Anarchisme is een minderheidsbeweging en zal altijd een minderheidsbeweging blijven. Maar in het verleden was het een minderheidsbeweging die contacten en een organische relatie had met de massa. Die contacten en die relatie bestaan niet meer. Het is evenmin duidelijk met wat voor soort massa’s de anarchistische beweging nu contacten kan hebben en een relatie kan onderhouden. De anarchistische beweging is eerder een beweging van intellectuelen geworden, iets dat er niet uitziet als een sociale, maar vooral als een opiniebeweging.

Maar veel jongeren noemen zichzelf nog steeds anarchisten

Ja, maar wat zullen ze over tien jaar zijn? Als alle mensen die geïnteresseerd waren in het anarchisme in de afgelopen dertig jaar, anarchisten waren gebleven, dan zouden we nu ‘een kleine massabeweging’ zijn.

Mimmo Pucciarelli en Nico Berti

[Vertaald en bewerkt door Thom Holterman.]

Aantekening

 In het Nederlands verscheen over Malatesta (uit het Engels vertaald) van Vernon Richards, Errico Malatesta, Leven en ideeën van een Italiaanse anarchist, Baarn, 1980. Een aanvulling erop, eveneens samengesteld en ingeleid door Vernon Richards, is getiteld Errico Malatesta, The anarchist revolution, Polemical Articles 1924-1931, London, 1995. Een van de artikelen daarin, ‘Syndicalism and Anarchism’ (april-mei 1925) is ooit voor een deel vertaald door Anton Constandse en gepubliceerd in het door hem geredigeerde anarchistische tijdschrift Alarm (zie Alarm van 15 augustus 1925, 3de jaargang, nr. 5); dit tijdschrift is gebundeld heruitgegeven door Kelderuitgeverij, Utrecht, 2012.

3 reacties leave one →
  1. 06/07/2015 16:12

    Ik kende dit boek niet Thom.
    Dankjewel.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.