Skip to content

Post Van Proudhon! Anarchisten En Postzegels

23/08/2015

Kop.Brief

Pierre-Joseph Proudhon, Jules Vallès, Louise Michel, maar ook de syndicalistische IWW-troubadour Joe Hill staan afgebeeld op postzegels. Anarchisten op postzegels, dat is opmerkelijk; immers de uitgifte van postzegels is van oudsher een staatsaangelegenheid. Maar er waren ook anarchisten die postzegels voor de staat ontwierpen.

In 1984 werd de Amsterdamse grafisch ontwerper Jan Bons gevraagd een aantal postzegels te ontwerpen voor de herdenking van de veertigjarige bevrijding van Nederland in 1985. Eén van zijn zegels, met een uitspraak van Michael Bakoenin, werd echter door een commissie van de PTT afgekeurd en verscheen niet. Al in de jaren dertig ontwierp kunstenaar en ontwerper Chris Lebeau – overtuigd anarchist – verschillende Nederlandse postzegels. Martin Smit schrijft er hieronder over.

Lebeau.Postz

Ontwerper Chris Lebeau; witte vredesduif, met het aangezicht naar de kijker, met oplopende frankeringen op het buikje van de duif.

Staatshoofden

De meest voorkomende figuur op postzegels is het staatshoofd, of deze nu gekozen is, of via erfopvolging, of dictatoriale weg op die plek terecht is gekomen. Op zegels van dictatoriaal geregeerde landen zijn veelal heroïsche gebeurtenissen uit de geschiedenis van het land afgebeeld. Zegels van het Libië onder Gadaffi en van Noord-Korea zijn daar sprekende voorbeelden van. Die zegels zijn vooral een vorm van propaganda voor het regiem. Ook in het vroegere communistische Oostblok was dat het geval, zoals in de DDR. Daar verschenen in de jaren vijftig en zestig veel zegels met Marx, Engels en Lenin, met diverse partijfunctionarissen en werden partijleiders Wilhelm Pieck en Walter Ulbricht prominent geportretteerd. Na Ulbricht bleven Marx, Engels en Lenin in mindere mate terugkeren, partijleiders verschenen echter nauwelijks meer op zegels. In die jaren verschoof het beeld naar bloemen, vogels en vlinders, industriële producten en telkens weer de Olympische Spelen, waar het land natuurlijk hoge ogen probeerde te gooien.

De DDR, maar ook andere Oostbloklanden, eigenden zich op zegels personen en gebeurtenissen toe uit de geschiedenis, hoewel die op zich geen verbintenis hadden met het land. Reeds overleden wetenschappers, kunstenaars, schrijvers, filosofen en communistische verzetsstrijders uit de nazitijd, bij voorkeur wanneer deze geboren waren of geleefd hadden op het toekomstige grondgebied van de DDR, maar soms ook niet, zoals Hannie Schaft. Een prachtig staaltje van geschiedvervalsing in druk, ter meerdere eer en glorie van de partij en haar leiders, maar vooral van de oorsprong en zegeningen van de ‘glorieuze’ socialistische staat.

Commune van Parijs

Zo kon de DDR honderd jaar na de spontane anarchistische opstand van de Commune van Parijs (1871) deze met vier zegels probleemloos in de communistische propaganda inlijven. Dat Karl Marx de opstand van de Commune al in zijn theorie van de dictatuur van het proletariaat had weten in te voeren, maakte dit voor de hand liggend, ook al had Marx de Commune slechts aan de leestafel van de British Library leren kennen uit verslagen in The Times.

DDR.ComPar

De Parijse Commune ingelijfd in de DDR

In Frankrijk zijn nooit postzegels verschenen met de Commune als onderwerp, een gevolg van de ambivalente houding die de Franse staat altijd inneemt ten opzichte van haar verleden. Aan de ene kant probeert zij haar glorieuze verleden – als staat – met prominente staatslieden en belangrijke momenten uit haar geschiedenis in stand te houden, aan de andere kant moet Frankrijk als voorvechtster van vrijheid, gelijkheid en broederschap hoog in het vaandel gehouden worden. Een lastige combinatie, zo illustreert de uitgifte van enkele zegels in Frankrijk.

Proudhon

Aan de Franse Revolutie als gebeurtenis heeft de Franse staat nooit een zegel gewijd, al werden hoofdrolspelers Robespierre en Danton wel eens vereeuwigd. Frankrijk publiceerde zegels met staatslieden als Napoleon I en Napoleon III en veel historische monumenten als de Arc de Triomphe, het Élysée-paleis en het Louvre. Presidenten als Mitterrand, Pompidou en De Gaulle en enkele sociaal-democratische politici als Jean Jaures en Léon Blum en de conservatieve politicus Adolphe Thiers, de ‘slachter van de Commune’, zijn voor de eeuwigheid op zegels vastgelegd.

In de schemering van deze figuren staan sporadisch afgebeelde socialisten en anarchisten. Daarbij valt op dat deze niet in hun hoedanigheid als anarchist of socialist blijken te zijn geportretteerd. Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), verscheen in 1948 op een zegel in een serie van acht ter herdenking van de revolutie van 1848, met onder anderen portretten van Louis Blanc, Louis-Auguste Blanqui en Armand Barbès. De rol van Proudhon tijdens die revolutie was overigens beperkt.

Proudhon.Postz

De schilder Gustave Courbet (1809-1877) is de maker van het beroemde schilderij L’origine du monde (1866). Hij was bevriend met Proudhon en schilderde het werk Proudhon et sa famille in 1865, waarop een in gepeins verzonken Proudhon te zien is met zijn kinderen en enkele stapeltjes boeken. Courbet was actief tijdens de Commune en was de initiator van het neerhalen van de zuil op de Place de la Vendome op 16 mei 1871. Deze zou veel brons bevatten wat gebruikt zou kunnen worden voor het fabriceren van wapens door de Commune. De zuil bleek echter hol. Over het spectaculaire neerhalen van de zuil was Courbet later nogal onaangedaan. Na de Commune vluchtte hij naar Zwitserland en ontliep zo de hem door de Franse justitie opgelegde boete. In 1958 verscheen zijn portret in een serie van zes zegels met ‘bekende persoonlijkheden’, onder wie Denis Diderot en Toulouse-Lautrec, nogal willekeurig dus.

Arbeidersrevolutie

Weliswaar is ook de bekendste figuur van de Parijse Commune, Louise Michel (1830-1905), de ‘Rode Maagd’ in Frankrijk op een postzegel afgebeeld, maar niet dankzij haar rol tijdens de Commune. Michel was later actief als anarchiste en vechtster voor vrouwenrechten. Het Franse eerbetoon aan haar is nogal beperkt. In Parijs is geen straat die haar naam draagt, hoewel in de Parijse wijk Levallois-Perret, niet ver van de begraafplaats waar haar graf te vinden is, een metrostation naar haar is vernoemd. Op een postzegel uit 1986 krijgt haar portret het predicaat ‘Hommage aux Femmes’ mee.

LouiseMichel.Postz

Voor een andere deelnemer aan de Commune geldt ongeveer hetzelfde: Jules Vallès (1832-1885). Namens het 15e Arrondissement werd hij gekozen in de Raad van de Commune. De zegel die in 1982 verscheen met zijn beeltenis, herdenkt alleen zijn 150e geboortedag en eert hem als schrijver en journalist, niet als betrokkene bij de Commune.

Anders ging het in Zweden, waar de posterijen in 1980 de syndicalist, voorvechter van de vakbond Industrial Workers of the World (IWW), maar vooral als troubadour van tientallen protestsongs, Joe Hill (1879-1915) herdachten. Op de zegel een Engelstalige toevoeging: ‘We’ll have freedom, love and health/When the grand red flag is flying, In the Workers’ Commonwealth.’ De oorspronkelijk in Zweden geboren Hill werd het boegbeeld van de IWW en was met zijn venijnige songs, die opriepen tot een arbeidersrevolutie, een doorn in het oog van de mijnbazen en fabriekseigenaren. Toen hij na een roofoverval gearresteerd werd – waarvan nooit duidelijk is geworden of hij die pleegde – leek het een uitgelezen kans de populaire zanger de mond te snoeren. Na een dubieus proces werd hij in 1915 in Utah geëxecuteerd.

Vredesduif

Op Nederlandse zegels zijn geen anarchisten afgebeeld. Wel ontwierp kunstenaar Chris Lebeau (1878-1945, zie de As 158 en de As 176), overtuigd anarchist en vegetariër, in de jaren dertig een telkens herdrukte reeks zegels die ook meerdere malen werd uitgebreid. Op een gekleurde ondergrond plaatste hij een witte vredesduif, met het aangezicht naar de kijker, met oplopende frankeringen van een halve cent, één cent, anderhalve cent, twee cent etc., op het buikje van de duif. [zie boven] Ook ontwierp hij nog enkele luchtpostzegels. Hij weigerde echter zegels met de koningin te ontwerpen. Lebeau ontwierp batikdoeken, tafelkleden, lampen, glas-in-loodramen, maar ook tapijten, glaswerk en affiches in artdeco-stijl. Ook maakte hij o.a. illustraties voor het tijdschrift Bevrijding van Bart de Ligt. Tijdens de oorlog vervalste hij persoonsbewijzen. Hij stierf in het concentratiekamp Dachau. Wrang is dat tijdens de oorlog de bezetter, bij gebrek aan nieuwe postzegels, reeds gedrukte vellen van Lebeau’s zegels, overdrukte met een hakenkruis over de vredesduif. Deze zegels zijn echter nooit in omloop gebracht.

jan bons

Ontwerper Jan Bons; zegels zonder frankeerwaarde.

Bakoenin-zegel

Het zou zeer bijzonder geweest zijn wanneer de Nederlandse staat de in 1984 door kunstenaar Jan Bons ontworpen zegel met een uitspraak van Bakoenin zou hebben uitgebracht. Maar dat ging niet door. Bons was gevraagd drie zegels te ontwerpen voor de veertigjarige herdenking van de Bevrijding in 1985. Voor zijn 60-cent zegel wilde hij een uitspraak van Michael Bakoenin gebruiken: ‘Ik ben pas werkelijk vrij als alle mensen om mij heen ook vrij zijn’. Bons consulteerde Bakoenin-kenner Arthur Lehning over de juistheid van de uitspraak. De beoordelingscommissie van de PTT had echter alleen maar negatief commentaar op de zegels van Bons, ook op het feit dat een uitspraak van een anarchist was gebruikt. Na veel geharrewar, nieuwe ontwerpen die opnieuw werden afgewezen, was Bons het zat en gaf hij de opdracht terug. Een velletje van de door Bons ontworpen zegels (zonder frankeerwaarde) verscheen later als bijlage in een brochure die William Rothuizen over de affaire schreef.

2013_inhuldiging

Ontwerper Piet Gerards; inhuldigingszegels

Inhuldigingszegels

Anarchist in eng politieke zin noemt grafisch ontwerper Piet Gerards (1950), één van de Nederlandse topontwerpers als het gaat om het vormgeven van boeken en boekomslagen, zich niet meer. Hij begon ooit als redactielid van het anarchistische tijdschrift Kladderadatsch (1977/1978). Samen met Johny Lenaerts en Joep Schreurs maakte hij daarvoor een diepgaand interview met Arthur Lehning. Één van zijn eerste ontwerpen was een serie in het oog springende gezeefdrukte affiches met portretten en uitspraken van Peter Kropotkin, Emma Goldman, Proudhon, Bakoenin en Durruti. Hoewel uit veel van zijn werk door de jaren heen duidelijk een eigengereide, soms revolutionaire opvatting blijkt, zijn de Rembrandtzegels (1999) die hij ontwierp juist heel traditioneel. Zijn inhuldigingszegels bij de troonsbestijging van Willem-Alexander (2013) zijn daarentegen wel karakteristiek Gerards, zonder portret van de nieuwe koning. Gerards: ‘Er moet wel brood op de plank’.

Martin Smit

Bronnen en literatuur:

Collectie zegels M.S.; Franklin Rosemont, Joe Hill, Charles H. Kerr, Chicago 2003; William Rothuizen, De vrijheid van de ontwerper, Artopus, Duivendrecht z.j. (1985); Werktitel: Piet Gerards, grafisch ontwerper, 010 Publishers, Rotterdam 2003; Yvert & Tellier, Timbres de France (ed. 2004), Amiens z.j.

 

Advertenties
2 reacties leave one →
  1. 25/08/2015 20:23

    Tsja of die mensen daar zelf nu zo blij van geworden zouden zijn….
    Ook de Oekraiense anarchist en guerrillastrijder Nestor Machno werd ongevraagd afgebeeld op een munt in de Oekraine.
    Zie:
    https://libcom.org/news/ukrainian-central-bank-issued-memorial-coin-nestor-makhno-04112013
    De Oekraiense nationale bank zegt er het volgende over:
    http://www.bank.gov.ua/control/en/currentmoney/cmcoin/details;jsessionid=013395A69997B970C68964F7C5AA2132?coin_id=595

    Geen woord dus over het feit dat Machno anarchist was.

Trackbacks

  1. Staat Als Fantoom. Van Heilige Geest Tot Managementstaat | Libertaire orde

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s