Spring naar inhoud

Anarcho-Islam?

06/09/2015

Geloof in mensen

Het bijzondere nummer van Le Monde libertaire (nummer 60) zoals men elders op deze site kan lezen, gaat over antiklerikalisme en strijd tegen religies. In dat nummer komt een artikel voor over anarcho-islam. De Franse auteur Eric Vilain onderzoekt daarin of iets dergelijks kan bestaan. Anarchisme en islam: hoe kan zich dit positief met elkaar verhouden, als het eerste principieel atheïstisch is en het tweede een pertinente geloofsrichting vertolkt? Ongetwijfeld kan in vergelijk ermee worden gedachte aan het christen-anarchisme, waarbij dezelfde vraagstelling van toepassing is. Dat zou dus leiden tot ‘moslim-anarchisme’.

Het project van de christen-anarchisten is: terugkeren naar het oorspronkelijke christendom door zich geheel los te maken van kerkelijke en staatsdwang en te leven volgens het beginsel van de liefde. Het is niet vreemd bij hen ondermeer een afwijzing van kapitalisme en militarisme tegen te komen omdat dit regelrecht met repressie associeert. Dit zijn elementen die sporen met wat ook aan het anarchisme is te ontlenen, op de geloofskwestie na. Een van de historische figuren die bij de ontwikkeling van deze gedachte een belangrijke rol heeft gespeeld, is Leo Tolstoj (1828-1910). De vraag is hoe dat zit met wat voor anarcho-islam wordt gehouden? Voor een antwoord op die vraag baseer ik mij op hetgeen Eric Vilain daarover in Le Monde libertaire ter discussie aankaart.

Niet zien

Postanarchisme

Om tot zo iets als anarcho-islam te komen is het onmogelijk zich op de jihad te richten, want die term verwijst naar het strijden tegen hen die de islam bedreigen. Daaronder zullen anarchisten vallen met hun Ni dieu. Tegenover de jihad staat evenwel het concept van de ijihad, wat verwijst naar het zich bezighouden met de persoonlijke interpretatie van de islam. Het is een naar binnen gericht concept en draait om het versterken van het persoonlijke geloof in directe relatie met god. Het probleem is evenwel dat op enig moment in het verleden de heersende islamitische clerus de islam gesloten heeft voor de kritische gedachte (René Berthier legt dit omstandig uit op de site Monde-nouveau).

Een zekere Mohamed Jean Veneuse meent echter dat er iets valt open te breken, wat hij in een tekst getiteld Anarcho-Islam beargumenteert. Hij geeft erin aan dat die stroming zich kan baseren op de koran. Deze tekst dient voor Eric Vilain als basis om in te gaan op de door Veneuse geleverde argumenten.

Het anarchisme waarop Verneuse zich beroept, blijkt in het perspectief van het postanarchisme te staan. Deze term alleen al geeft aan dat het niet om anarchisme gaat, maar om wat na (post) het anarchisme komt. Dat het over iets anders gaat dan het anarchisme blijkt ondermeer uit de telling van geciteerde namen die Vilain verrichtte. Veneuse verwijst 70 keer naar Deleuze, 64 keer naar Guattari en 16 keer naar Foucault. Geen enkele keer wordt Proudhon genoemd, 6 maal wel Bakoenin en 5 keer Kropotkin.

Volgens postanarchisten zijn de staat en het kapitalisme niet dezelfde vijanden als voorheen. Voor anarchisten een vreemde gedachte: voor hen blijven ze dezelfde vijanden – alleen de setting, de vormen, de hoedanigheden zijn veranderd, dominantie en uitbuiting zijn gebleven. Wie zou dat kunnen loochenen. Allerlei thema’s die via Franse filosofen en psychoanalytici als Deleuze, Guattari, Foucault, Derrida, Lacan, Lyotard worden ingebracht, kunnen interessant zijn, maar het feit blijft dat geen van deze auteurs anarchist is (wat geen verwijt maar een constatering is). Daar komt nog bij dat (een deel van) hun denkwerk tot doel heeft de grondvesten van de Verlichting te ondermijnen (vandaar ook het postmodernisme). Dat behoort niet tot de expliciete doelstellingen van het anarchisme, zo blijven bijvoorbeeld de ratio en de hoop er een bestanddeel van.

Sommige van de zienswijzen van enkele van de genoemde filosofen (Foucault met name) kunnen vruchtbaar worden gemaakt binnen het anarchistische denken (en zijn dat ook). De legitimiteit van de notie postanarchisme is en blijft evenwel bestrijdbaar: het betreft een term die voor een groot deel gebruikt wordt om de teksten van de grondleggers van het klassieke anarchisme te laten verdwijnen – en daarmee ook de notie antikapitalisme en klassenstrijd dan wel sociale strijd.

Een en ander ontkent volgens Vilain niet de noodzaak van een heractualisering van de anarchistische gedachte in relatie tot een maatschappij, die voor een groot deel niets meer te maken heeft met die van Proudhon en Bakoenin. Het postanarchisme is echter een product van auteurs die geen enkele binding hebben met de arbeidersbeweging of de antikapitalistische, sociale protestbeweging.

Geloof in mensen

Moslims en anarchisten

Aan de hand van wat Vilain beschrijft wordt duidelijk hoe Veneuse uitglijdt vanwege zijn mankerende oriëntatie wat het anarchisme aangaat. Aan anarchisten vragen naast hen moslims te accepteren in de sociale strijd is ongepast, want dat is geen punt. Het is daarom goed om twee zaken te scheiden: (a) de gezamenlijke deelname van anarchisten en moslims in de sociale, antikapitalistische strijd en (b) de toetreding door moslims tot de anarchistische beweging. Het is dat laatste wat voor moslims een probleem kan opleveren. Zij kunnen namelijk weten dat die beweging per definitie atheïstisch is (ni dieu, ni maître). En als zij daarmee kunnen leven (zoals ook christenanarchisten dat kunnen), waar zou dan het probleem nog kunnen liggen?

Wellicht is dat het volgende. Waar het om draait, is in te zien dat anarchisten de islam kritiseren. Dat is evenwel op een zelfde wijze als waarop de overige religies worden gekritiseerd. Alle religies worden begrepen als een vervreemding van de geest, van het zelfstandig denken; alle worden beschouwd als repressief, als intrinsiek intolerant: men gelooft aan een god, die elke andere god uitsluit. In dit geval kent elke religie een grote hoeveel blasfemie richting alle andere religies. Een religie is tolerant als ze in een gegeven situatie niet anders kan. Het is daarom een gotspe om vanuit een religie (die per definitie blasfemeert richting andere religies) atheïsten, humanisten, anarchisten van blasfemie te beschuldigen – wat zij anderen verwijten doen ze zelf.

Wanneer Veneuse zegt zich in te zetten te ‘bewijzen’ dat de islam niet noodzakelijkerwijs ‘autoritair’ en ‘repressief’ is, dan is dat goed nieuws voor de moslims: hij moet hen zien te overtuigen. Anarchisten kunnen aan dergelijke debatten slechts deelnemen in de hoedanigheid van mensen die zeggen dat god niet bestaat.

Intolerantie en geweld

In denksystemen – en religies zijn denksystemen – bestaat er altijd de theorie en de praktijk, merkt Vilain op. De grondwet van de voormalige USSR bijvoorbeeld gaf uitzicht op een mooie democratie; het Sovjetregime was al minder mooi en de praktijk… De goedwillende Jezus zei dat men de andere wang moest toekeren en zijn vijanden vergeven. De Inquisitie evenwel vermoordde gedurende vijf eeuwen tienduizenden mensen en de Kruistochten waren niet bepaald geweldloos van opzet en uitvoering. In de Koran zal men lieflijke zaken kunnen aantreffen, maar beslissend is wat de islam in de realiteit van de geschiedenis betekent: een religie die, als alle andere, dient ter legitimatie van het in bezit nemen van grondgebied, overheersing en velerlei vormen van onderdrukking (van Midden-Oosten regimes tot de Islamitische Staat).

Men kan niet om het feit heen aldus Vilain, dat de moslimreligie in beginsel de wereld verdeelt in twee zones: (1) die waar de juiste mensen de moslimreligie in de praktijk brengen en (2) die waar de wet van de islam niet wordt toegepast. Deze tweedeling is niet bepaald bevorderlijk voor een tolerante kijk op de zaken. Maar ook hier gaat het erom te weten, zoals voor alle religies geldt, wat moslims als basis kiezen voor de praktijk van hun religie: in alle rust en vrede (zoals de overgrote meerderheid van hen) deze belijden, of in alle stompzinnigheid alles naar de letter van de tekst ten uitvoer brengen.

Tunis

Sociale strijd in Tunis eind maart 2015 zaak van iedereen.

Geloven of rationeel redeneren

Wat Veneuse aangaat, hij heeft ten diepste ongelijk door anarchisten af te schilderen als ‘dogmatisch’, waar zij huldigen dat ‘god dood is’. Anarchisten hebben niets op met deze nietzscheaanse formulering om de eenvoudige reden dat zij niet denken in termen dat god dood zou zijn (dan moet die ook hebben geleefd). Zij denken dat god nooit heeft bestaan. God bestaat alleen in de hoedanigheid van gefantaseerde creatie door de mens: de mens heeft god gecreëerd naar zijn evenbeeld.

Dat miljoenen mensen geloven in een god is een ding, dat god bestaat is een andere zaak. Veneuse toont opnieuw aan dat hij slechts een zeer beperkte kennis draagt van het anarchisme als hij zegt ‘dat er geen enkel bewijs is, dat god levend is of dood’. Het geloof in god is niet iets om te ‘bewijzen’ vanwege het eenvoudige feit dat dit niet te baseren is op een rationele redenering – dat is de positie die anarchisten innemen. Het is immers een zaak van ‘geloven’. Het bestaan van god is dus niet iets om te ‘bewijzen’.

In die termen zijn God en de Kerstman op eenzelfde niveau gesitueerd. Er is objectief geen enkele reden te geloven in god of de kerstman. Het bewijzen van het niet bestaan van god heeft dus geen enkele zin: het is onmogelijk het niet-bestaan te bewijzen van iets dat niet bestaat!

Over de hele wereld genomen, gelooft slechts de helft van de totale bevolking in het bestaan van een god. Dit betekent dat anarchisten, wat de kwestie van het atheïsme aangaat, alles behalve een geïsoleerde positie innemen. Veneuse draait de zaak om. Hij zou eenvoudigweg moeten erkennen dat de islam net als andere religies totaal ongepast zijn in ons tijdperk. Meer nog, als Veneuse anarchist was, zou hij gewoon geen behoefte hebben om in de Koran de rechtvaardiging te zoeken voor zijn benaderingswijze, aldus Vilain.

Thom Holterman

[Beeldmateriaal ontleend aan Le Monde libertaire, nº 1772, 16-22 april 2015; in dat nummer meer informatie over de sociale strijd in Tunis; eveneens vindt men daarin het artikel ‘Luttons contre toutes les religions’ – Strijd tegen alle religies.]

Aantekening

Het bovenstaande is voor grote delen ontleend aan Eric Vilain, ‘Anarcho-islam???’ in: Le Monde libertaire, hors série nummer 60, april-mei 2015, pp.23-28. Eric Vilain is ondermeer redacteur van de Franse anarchistische site Monde-nouveau. Op die site vindt men ook het artikel van René Berthier, waarnaar hierboven eveneens is verwezen (over het gesloten zijn van de islam voor kritische gedachten; in het Frans).

De tekst uit 2009 (in het Engels) van Mohamed Jean Veneuse, die zich anarchist en moslim noemt, is op Internet te raadplegen; klik HIER.

 

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: