Spring naar inhoud

Ontregelende Anarchisten Nodig

23/09/2015

anarchie_constr

Het is juni 1907. In Rome vindt op dat moment een anarchistencongres plaats. In dit kader houdt het Italiaanse dagblad La Stampa een vraaggesprek met de jurist Saverio Merlino (1856-1930). Hij beschouwt zich na twintig jaar anarchistisch activisme niet langer als anarchist. Hij noemt zich ‘libertair socialist’ en hij aanvaardt parlementaire actie. Merlino zal evenwel tot aan zijn dood optreden als advocaat voor anarchisten die wegens politieke misdrijven strafrechtelijk worden vervolgd.

Het vraaggesprek leert dat Merlino niet langer gelooft in een zinvol bestaan van het anarchisme. Het utopisch element ervan heeft naar zijn idee geen kans op realisering. Bovendien meent hij, dat na Reclus en Kropotkin er geen enkele intellectuele activiteit meer op het niveau van deze geleerde anarchisten bestaat. Het is afgelopen met het anarchisme, zo is uit het vraaggesprek op te maken. Daarnaar, per brief, gevraagd door zijn anarchistische kompaan Luigi Galleani (1861-1931), die enkele jaren rechten studeerde en zich vervolgens op het ‘anarchisme van de daad’ ging richten, antwoordt Merlino: ‘Ja, wat je leest is door mij gezegd en ik sta er achter. Alleen de titel boven het artikel is niet van mij’. Die titel luidt: ‘Het einde van het anarchisme’.

Verleden

In een serie artikelen bestrijdt en weerlegt Galleani de visie van zijn kompaan. De artikelen zullen in boekvorm in het Italiaans verschijnen in 1925. Jaren later wordt er een Engelse vertaling van uitgegeven (1982; inmiddels is er een heruitgave verschenen bij AK Press, 2013). De titel boven het krantenartikel wordt als boektitel herhaald, maar voorzien van een vraagteken: The End of Anarchism?

VoorkantGalleani

Indertijd merkte ik in een aankondiging van het boek afsluitend op: ‘Wie denkt dat een aantal discussiepunten pas in de huidige tijd de aandacht vragen, vergelijke dit eens met wat toentertijd bediscussieerd werd’. De ‘huidige tijd’ betrof in dit geval mei 1983.

 

 

 

Heden

Of we nu teruggaan naar 1983 of naar 1907, ook heden, 2015, hebben de betreffende discussiepunten de aandacht. Daarvoor verwijs ik naar het item op deze site getiteld ‘Hier is geen anarchie te koop. Discussie’. Die discussie is aangezwengeld door de Italiaanse historicus en gewezen anarchist Nico Berti. Die ziet geen heil meer in het anarchisme. Zijn bezwaren liggen in de lijn van Merlino, van meer dan honderd jaar terug. Opvallend is dat het tijdstip er kennelijk niet toe doet om afscheid of afstand van het anarchisme te nemen. Men verwacht er gewoon niets meer van of men wordt niet langer intellectueel bevredigd.

Merlino.Nettlau

Het afscheid nemen lijkt daarmee samen te hangen met het verwachtingspatroon van iemand. Als men aanneemt dat er een utopisch element in het anarchisme zit, dan kan men daar verschillende kanten mee op. Een ervan wijst in de richting van de realiseerbaarheid. Wie daar in gelooft, kan zich op een of ander moment teleurgesteld voelen als de realisering uit blijft. Die teleurstelling leidt tot afhaken. Men kan ook een andere kant opkijken: het utopisch element wordt tot parameter, dat wil zeggen het vormt een gegeven dat de uiteindelijke toestand ten behoeve van iets markeert. Het gaat dus niet om realiseerbaarheid, maar om een meetpunt of richtpunt voor het uitzetten van een strategie.

Dat richtpunt dient tevens de mogelijkheid om het begrip ‘prefiguratie’ (voorafschaduwing) inhoud te geven. Prefiguratie verwijst naar het idee om alvast te beginnen met activiteiten, waaruit – in dit geval – een zicht op anarchie spreekt. Zelfbestuur bijvoorbeeld maakt er deel vanuit. In een hedendaagse parallelle sociaal-economische organisatie (zoals productie- en consumptiecoöperaties), zal zelfbestuur dus een van de uitdrukkingsvormen moeten zijn. Een veelomvattend voorbeeld is te ontlenen aan wat de zapatisten samen met de indiaanse bevolking in Chiapas, Mexico, in het huidige tijdperk tot ontwikkeling hebben gebracht.

Het kan ook zijn dat men in een bepaalde periode niet verder komt dan overdracht van ideeën en het leveren van kritiek op ondermeer de bestaande machtsverhoudingen en waarbij ook op alternatieven wordt gewezen. Zelf houd ik het erop dat we in het Westen in zo’n periode leven. Dat hoeft helemaal niet te betekenen dat men uitsluitend ‘op de winkel past’, zoals Nico Berti dat noemt (en waarin hij geen zin heeft). De anarchist kan in zo’n situatie actief zijn als ‘ontregelende anarchist’.

galleani

Kritische instelling gevraagd

In de Volkskrant van 16 september 2015 kwam ik de term ‘ontregelende generalist’ tegen. Die term wordt gebruikt in een artikel (van Peter de Waard) om een bepaald type econoom te omschrijven. Economen (en andere wetenschappers) worden enerzijds gedrongen in de hoofdstroom van de economische wetenschap; anderzijds specialiseren zij zich om aan de publicatiedruk te voldoen. Tezamen genomen wordt daarmee elk kritisch vermogen uit hen geperst en wel zodanig dat er geen ruimte voor vernieuwende denkers overblijft. Multidisciplinariteit wordt bijzaak en er moet alleen geteld worden. De drie economen die in het artikel worden genoemd, pleiten daarom voor generalisten die zich niets aantrekken van grenzen en altijd op zoek zijn naar het goede argument. Die worden door de drie economen ‘ontregelende generalisten’ genoemd. Zij moeten een wezenlijk onderdeel van een wetenschappelijke gemeenschap worden.

Ik meen dat de maatschappij als geheel aan dit type mensen behoefte heeft. Methodologisch zou hier van ‘ontregelende anarchisten’ gesproken kunnen worden. Daarvoor zouden ondermeer enkele zienswijzen aan teksten van de Oostenrijkse ‘anarchistische’ wetenschapsfilosoof Paul Feyerabend (1924-1994) ontleend kunnen worden. Dat doe ik hier niet, want wat wil? Over onderzoeksmethodologie is ook een en ander aan de krant te ontlenen. De oud-hoogleraar in de onderzoeksmethodologie Piet Verschuren gooit namelijk met zijn artikel ‘Geloof in de wetenschap is vaak ongegrond’ hoge ogen als ‘ontregelende anarchist’ (zie de Volkskrant van 15 september 2015). Wat hij beschrijft over de wijze hoe wetenschappelijk onderzoek hoort te verlopen, zou zo kunnen worden meegenomen door iemand die de farmaceutische industrie als maffioos aanvalt. Dat hij meteen kan scoren, blijkt al drie dagen na de publicatie van het artikel van Verschuren, als hij de kop leest ‘Farmaceut hield kans op suïcide bij medicijn stil’ (Volkskrant van 18 september 2015). Wat is het geval?

Er bestaat een middel, paroxetine, dat wordt voorgeschreven als antidepressivum bij depressieve jongeren. Op grond van een studie wordt het middel heilzaam en veilig genoemd. De studie is betaald door de producent GlaxoSmithKline (GSK). Dat zou al meteen tot wantrouwen moeten leiden. Maar neen. Vervolgens blijkt in de praktijk dat elf van negentig jongeren die paroxetine voorgeschreven kregen, een zelfmoordpoging deden of zichzelf verwondden. Hoe zit het dan met die studie? Wel, de hoofdauteur ervan blijkt geen wetenschappelijk onderzoeker maar een redacteur van de producent van het middel (GSK). Andere studies betreffende het product die negatief uitpakten, werden door GSK nooit gepubliceerd. De farmaceutische maffia aan het werk, kan worden geconcludeerd.

Het is natuurlijk handig als een ontregelaar ook iets van anarchisme begrijpt.

anarchie_constr

Anarchisme

Het anarchisme is een bron van ideeën en zienswijzen omtrent vrijheid en sociale rechtvaardigheid. Het omvat aanwijzingen voor een antikapitalistische sociaal-economische organisatie van de maatschappij, met een bottom-up structuur. De Duitse anarchist, historicus en cultuurfilosoof, Rudolf Rocker (1873-1958) formuleerde zijn kijk erop zo: ‘Het was mijn diepste overtuiging dat anarchisme niet dient te worden opgevat als een welomlijnd gesloten systeem, evenmin als een toekomstig duizendjarig rijk, maar alleen als een bijzondere tendens in de historische ontwikkeling naar vrijheid in alle domeinen van het menselijk denken en handelen, en dat er geen strikte en onveranderlijke lijnen daartoe konden worden uitgetekend’ (Rudolf Rocker, Onder Joodse arbeiders, Herinneringen van een Duitse anarchist, Utrecht, 2015 [vertaling uit het Duits en Engels uit veel omvangrijker werk van Rocker]).

Ontelbaar zijn de geschriften waarin deze ideeën en zienswijzen op een groot aantal punten door anarchisten zijn uitgewerkt. De ontwikkeling van die ideeën kan niet worden losgezien van al heel lang bestaande culturele waarden, of die nu uit het christendom komen of uit denkbeelden van Verlichtingsfilosofen. Het zal vermoedelijk daarmee verband houden dat menigmaal is te onderkennen, dat men niet-anarchisten tegenkomt die zich van anarchistische inzichten bedienen (vermoedelijk zonder het zich bewust te zijn). De oud-hoogleraar economie en bedrijfskunde, B. Nooteboom, zou best zo iemand kunnen zijn.

Dit is te ontlenen aan zijn kritische bijdrage in de Volkskrant van 15 september 2015. Hij verwerkt daarin enkele argumenten om aan te geven, dat de ideeën van Jesse Klaver (GroenLinks) niet onzinnig zijn. Het vierde argument mag hier de aandacht hebben. Hij bespreekt daar de verschijnselen vertrouwen en samenwerking. ‘Vertrouwen’, zegt hij: ‘is nodig voor maximale vrijheid in autonomie van eigen initiatief. Zij is ook nodig voor samenwerking, om de mogelijkheden van onderlinge aanvulling van kennis, inzicht en ervaring te benutten’.

Kropotkin.1

Peter Kropotkin (1842-1921)

Samenwerking noemt Nooteboom nodig naast concurrentie. Hier treft men een leidend inzicht aan van de Russische anarchist en geograaf Peter Kropotkin (1842-1921). Met zijn boek Wederkerig dienstbetoon (1902) vult hij de leer van Darwin aan. De laatste legt de nadruk op strijd als factor van evolutie. Kropotkin ontkent dat niet, maar wijst erop dat er een fundamentele tweede factor is, te weten samenwerking. Wat we hier zien, is dat je geen anarchist in de uitgesproken zin hoeft te zijn, om toch anarchistische inzichten te gebruiken.

Uit het voorgaande mag blijken dat de kwestie van het einde van het anarchisme weinig over het anarchisme zegt. Des te meer zegt het over de persoon, die dat einde aankondigt. Het is diens reflectie op zelfbeleving, net zo als de een van christen tot anarchist overgaat (Ferdinand Domela Niewenhuis) of van anarchist tot monarchist (Alexander Cohen). Het einde van het anarchisme? Ik laat die kwestie voorlopig rusten. Waar het heden ten dage om draait, is elke vorm van dominantie te bestrijden en vrijheid als relationeel levensverschijnsel open te houden. Dat vraagt om ontregelende anarchisten.

Thom Holterman

One Comment leave one →
  1. Lydia permalink
    24/09/2015 12:38

    Over Big Pharma gesproken… ik kreeg afgelopen voorjaar een boek in handen dat daar onder andere over gaat. Van Kevin Trudeau en het heet: Natural Cures ‘They don’t want you to know about’. Nu valt er wel e.e.a. af te dingen op Trudeau, maar hij schrijft haarscherp over de grote farmaceuten en de slachtoffers van hun geldhonger: de patiënten. Inmiddels ben ik aan het proberen van de synthetische drugs af te komen, omdat ik daar zieker van word, dan van natuurlijke middelen. Mijn huisarts is het uiteraard niet met me eens. In zekere zin ben ik ook wat anarchistisch bezig op klein schaal, omdat ik mijn huisarts nu negeer en met een natuurgenezer in zee gegaan ben. Geen makkelijke weg die ik gekozen heb, maar wel gebruik makend van voedsel en kruiden in plaats van chemische middelen die als grondstof aardolie hebben. Mijn huisarts is beslist niet blij met me. Voedsel, kruiden en specerijen zijn natuurlijke ingrediënten waar een lichaam zowel ziek kan worden, als erdoor kan genezen zonder het gevaar van de chemische middelen. In ons land is zoiets zeker anarchistisch te noemen. Op zijn minst word ik uitgelachen dat ik deze weg koos. Maar dat is wel hun tekortkoming. Niet de mijne. Dan maar anarchistisch.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: