Skip to content

Louise Michel (1830-1905) En Integraal Feminisme

29/11/2015

Michel.3

Sommige mensen weten het op te brengen zich hun hele leven tomeloos in te zetten voor hun idealen, soms met levensgevaar, regelmatig ervoor boetend met gevangenisstraf of verbanning. De Franse onderwijzeres en anarchistische activiste Louise Michel is zo’n bijzonder mens. Gelet op haar veelvoudige vorming en interesse was zij van vele markten thuis. Zij voerde een permanente veelfronten-strijd, tot haar dood in 1905 toe.

Louise Michel heeft haar Herinneringen op het papier gezet. Het eerste deel verscheen in 1886. Hoewel het de bedoeling was ook een tweede deel in boekvorm uit te brengen, was het daar tot nog toe niet van gekomen. Wel heeft zij met het oog daarop in de vorm van feuilletons teksten geschreven. Die feuilletons zijn wel gepubliceerd. Het gaat om 69 stuks, verschenen in 1890 in het dagblad L’Égalité van de socialist Jules Rogues. Door het werk van de literatuurwetenschapper Claude Rétat (met als specialisme het verband literatuur / politiek) is onlangs het deel II van de Herinneringen door de Franse uitgever La Découverte uitgebracht. Het gaat om de bundeling van de 69 genoemde feuilletons uit 1890. Claude Rétat heeft zich met dat werk beziggehouden; hij annoteerde dit Deel II en tevens voegde hij bijlagen toe, in de vorm van teksten van Louise Michel. De titel luidt voluit À travers la mort, Mémoires inédits 1886-1890.

Over dat tweede deel is heel wat te doen geweest. In 2005 verscheen bij de Franse uitgeverij Tribord onder de algemene titel Mémoires een tekst van Louise Michel, waarbij de indruk wordt gewekt dat het de twee delen betreft. Dat is onjuist. In dat boek zijn opgenomen (1) het eerste deel van Herinneringen (1886) en (2) Histoire de ma vie, Londen, 1904. Die laatste titel werd door Xavère Gauthier in 2000 uitgegeven. De uitgeverij Tribord moet hebben gedacht, dat dit deel II van Herinneringen is. Een andere Franse uitgever heeft een andere weg gevolgd om te laten lijken dat er twee delen bestaan. Die splitste het bestaande eerste deel in tweeën en noemde dat Deel I en Deel II (Éditions Paleo, Clermont-Ferrand, 2012). Ook dat is onjuist.

Rétat legt in zijn inleiding bij dit deel uit hoe het zit. Ik laat dit alles verder voor wat het waard is. De Herinneringen zijn goed voor verdere studie. Wat hier volgt is een korte levensbeschrijving van Louise Michel. Vervolgens ga ik, mede naar aanleiding wat ik in Herinneringen Deel II daarover tegenkwam, in op de wat zij noemt de ‘vrouwen kwestie’. Dat laat ik uitmonden in integraal feminisme.

Voorkant.Michel

Levensloop

Louise Michel is de buitenechtelijke dochter van een dienstmaagd, verwekt door de kasteelhouder of diens zoon. De kasteelhouder, Etienne Charles de Mahis, hield moeder en dochter bij zich en behandelde Louise als zijn eigen dochter. De Mahis, ‘erfgenaam’ van de Verlichting, was vrijmetselaar, liefhebber van literatuur en sociale wetenschappen, die zich laafde aan teksten van filosofen, met name Voltaire. Louise zal ongetwijfeld in culturele zin het een en ander van hem hebben meegekregen. Zij groeit verder op bij haar grootouders. Haar grootvader was een verlicht humanist en republikein met Voltairiaanse trekken. Het kan niet anders dan dat de opvoeding van Louise daarmee sterk gebaseerd is geweest op cultuur en vrijheid.

In 1851 slaagt Louise Michel voor het pedagogisch examen zodat zij als onderwijzeres werkzaam kan zijn. Met betrekking tot onderwijs heeft zij haar eigen ideeën ontwikkeld. De bevrijding van het volk verloopt naar haar mening via de poort van het onderwijs en opvoeding. In het bijzonder vindt zij dit gelden voor meisjes. Gelet op haar ideeën behoort zij in die periode tot de pedagogische avant-garde. Haar soort onderwijs zal later door anderen worden overgenomen en aangepast, zoals door de Franse anarchist Sébastien Faure (1858-1942) – zij zal met hem in 1895 het tijdschrift Le Libertaire oprichten – , de Franse pedagoog Célesten Freinet (1896-1966) en de Italiaanse pedagoge Maria Montessori (1870-1952).

michel.1

Zij opent een ‘vrije’ school in de omgeving van haar geboortedorp. ‘Vrij’ betekent hier dat de school niet onderworpen is aan het ‘keizerlijk’ gezag van Napoleon III, aan wie zij weigert trouw te zweren. ‘Vrij’ heeft hier ook de betekenis van vrij van elke religie, wat feitelijk zegt: vrij van het rooms-katholicisme en de gang naar de mis. Louise legt zich toe op onderwijs aan meisjes van de boeren en arbeiders uit de streek. Al snel wordt zij bij de prefect ontboden, die haar bedreigt met opsluiting, als ze zo tegendraads doorgaat. In 1856 gaat ze naar Parijs om daar les te gaan geven en te ontsnappen aan de niet ophoudende bedreigingen van de kant van de regionale overheid.

In Parijs gaat zij na het werk ’s avonds cursussen wis- en scheikunde volgen. Dit is verre van vreemd als men, zoals Louise Michel, de opleving in de 19de eeuw van de praktische toepassing op het terrein van de techniek, de mechanica en de scheikunde op niveau wil bijhouden. Het is de tijd dat zij in bijeenkomsten de grote activistische socialisten en anarchisten ontmoet, onder wie Auguste Blanqui, Jules Guesde, Pierre-Joseph Proudhon, Sébastien Faure…

Zij bestrijdt elke vorm van uitsluiting en stelt zich op aan de kant van onderdrukten. In het verlengde hiervan veroordeelt zij specifieke systemen van uitsluiting, zoals die voor geestelijk zieken (psychiatrische inrichting) en delinquenten (gevangenis). Dit neemt niet weg dat zij er zelf herhaaldelijk mee wordt geconfronteerd: gevangenisstraf voor politieke misdrijven, tot aan verbanning voor tien jaar naar Nieuw-Caledonië wegens haar aandeel in de Parijse Commune van 1871. En een politiek vergrijp pleegde men in dit tijd al snel.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis, die een biografie over Louise Michel schreef (De Roode Bibliotheek, Amsterdam, [1919]), verhaalt over een manifestatie van werklozen in Parijs, in maart 1883, aan het hoofd waarvan ondermeer Louise Michel loopt. Er is armoe en er wordt honger geleden. Als de manifestatie langs een bakkerswinkel voert, stapt Louise naar binnen en begint brood aan de hongerigen uit te delen. Het komt haar te staan op een veroordeling (juni 1883) tot zes jaar gevangenisstraf wegens ‘aanzetten tot plundering’ (in 1886 wordt haar door de Franse president gratie verleend en komt zijn vrij).

Eén keer wordt er een moordpoging op Louise Michel gepleegd, waarbij zij gewond raakt. Zij bezwoer de Franse justitie de dader niet te vervolgen. Hiermee en met haar resolute afwijzing van het huwelijk, doet zij onwillekeurig denken aan haar Amerikaanse tijdgenote, anarchiste en feministe, Voltairine de Cleyre (1886-1912; haar vader vernoemde zijn dochter naar de Franse filosoof Voltaire). Op haar werd eveneens een moordpoging ondernomen (in 1902; waarbij ook zij geen strafvervolging van de dader verlangde). Verder mag hier niet onopgemerkt blijven dat Voltairine weer een goede bekende was van Emma Goldman (1869-1940). We hebben hier met een uitzonderlijk drietal vrouwen van doen, waarvan het volstrekt onbegrijpelijk is, dat men er in de feministische strijd – wordt die nog gevoerd in Nederland? – niets meer van verneemt.

De vrouwenkwestie

Michel.2

Ik gebruik hier opzettelijk de terminologie van Louise Michel. In Herinneringen Deel II zet zij als kop boven de verschillende teksten over dat onderwerp ‘La question des femmes’ (de vrouwenkwestie; p. 275) en bijvoorbeeld niet de term feminisme. ‘Misschien denkt men in haar een verwoede feministe te vinden, en zij is er ook dikwijls voor uitgegeven, maar men vergist zich geheel’, zegt Domela Nieuwenhuis in zijn biografie over haar. Wat meer zegt, aldus Domela: ‘zij was anti-feministe’. Daar zit veel in. Zo merkt zij direct onder de kop ‘De vrouwen kwestie’ op dat deze onlosmakelijk met de kwestie van menselijkheid verbonden is. De houding van een deel van zich manifesterende vrouwen vindt zij dan ook naïef. Het resultaat van hun optreden is ‘rien’ (niets). De opstand voor menselijkheid die er moet komen, is die van allen, de man, de vrouw, het kind. Domela haalt nog een andere uitspraak van haar aan ter verduidelijking. ‘Waarom’, zo zei zij, ‘zou de vrouw een dualiteit der seksen trachten in het leven te roepen, terwijl mannetjes en vrouwtjes zoveel behoefte hebben om zich te verenigen, om zich met elkaar te verstaan, om elkaar te beminnen?’

En tegenover die vrouwen, die zo hard werken aan het kiesrecht voor vrouwen en aan het meedoen van de vrouw aan de regeerbaarheid van het land, laat Domela Louise Michel opnieuw aan het woord: ‘De mannen die in de parlementen zijn, maken die nog geen domheden genoeg; de vrouwen moeten die zich nog belachelijker trachten te maken? […] Waarom zouden vrouwen nog meer gezag willen vaststellen, door deel te nemen aan de uitoefening van de regering, zij die onophoudelijk en nog meer dan de man slachtoffers zijn van het gezag?’ Natuurlijk waren de voorvechtsters negatief over haar. Zij noemden haar die ‘arme oude’, zo merkt Domela op. Toch is het de moeite waard, aldus Domela, om eens na te denken over haar standpunt…(pp 90-92)

In Herinneringen Deel II neemt Louise Michel, in het kader van de vrouwenkwestie, uiteenlopende teksten van vrouwen en vrouwenbewegingen op. Daartoe hoort ook de ‘Internationale Vereniging van Vrouwen’ waarvan zijzelf een van de steunpilaren is. In het tijdschrift dat die vereniging uitgaf, schrijft zij teksten als ‘La femme dans l’humanité’, ‘La femme à travers les âges’. Maar ook schrijft ze over de actualiteit zoals ‘Syndicats de femmes’. De vereniging heeft als doel de verbetering van het lot van de vrouw. Daarin verschilt ze niet met soortgelijke verenigingen. Wel verschilt ze wat de inzet van middelen aangaat om dat doel te bereiken, zo is uit een door haar in Herinneringen opgenomen proclamatie te lezen. Als het aan Louise Michel ligt gaat het om staking. En het doel: vrijheid van de vrijheden!

Integraal feminisme

De wijze waarop Louise Michel zich aangaande de vrouwenkwestie uitlaat, is naar het mij voorkomt, een ‘integraal feminisme’ te noemen, dat niet alleen vrouwen maar evenzeer mannen aangaat. Het betreft een feminisme dat meerdere bevrijdingdoelen kent dan alleen die van de vrouw. Dit hangt samen met het bewustzijn dat bijvoorbeeld dominantie niet alleen de vrouw treft, maar ook de man. Het hoofddoel van de strijd van Louise Michel is daarom aan een bevrijding te werken, die maakt dat vrijheid van toepassing is op alle aspecten van de maatschappij, resulterend in sociale rechtvaardigheid. Dat staat er overigens niet aan in de weg specifieke vrouw-gerelateerde dominantie af te wijzen.

Michel.3

Louise Michel weigert bijvoorbeeld te trouwen omdat, zoals haar moeder zal verklaren, ze weigert de huishoudster van een man te worden. Zij besluit een ‘vrije’ vrouw te blijven. Zij richt zich op opvoeding en onderwijs voor meisjes, omdat die een meer dan jongens onderdrukte groep vormen. Zij doet dat wel vanuit een ‘universeel’ perspectief: onafhankelijkheid. Haar uitgangspunt is namelijk géén onafhankelijkheid zonder onderricht (wat natuurlijk ook voor jongens geldt). Zij ijvert voor gelijke beloning voor vrouwen (is dat niet een doel waarvoor, meer dan een eeuw later, nog steeds gestreden wordt?), naast gelijke rechten binnen de vakvereniging. Zij hamert op het delen van verantwoordelijkheid op het politieke vlak zowel als in de huiselijke situatie. In haar tijd staat ze met haar strijd voor vrouwen vaak tegenover haar anarchistische kameraden, in het bijzonder tegenover Proudhon, die op dat punt kortzichtig was.

De strijd die zij gestreden heeft, duurt nog voort. Aan het eind van zijn lezing ‘Louise Michel, Militante anarchiste, Figure de la Commune de Paris’, waaraan ik een aantal biografische elementen heb ontleend, vraagt Laurence Ferri daarvoor aandacht. In de 21ste eeuw is nog aan de orde de strijd tegen sociale onrechtvaardigheid; er heerst nog steeds armoede en grote ongelijkheid; de uitbuiting van de mens door de mens is immer de orde van de dag. In het onderwijs is terug van weggeweest, dat de selectie door geld plaatsvindt. Meer geld geeft particulier onderwijs en toegang tot elitescholing. Sociale afkomst werkt immer nog stigmatiserend. Of geldt dit soms alleen voor Frankrijk . Heerst er in Nederland bijvoorbeeld niet langer seksediscriminatie in de wetenschap?

Michel.Postzegel

Is het gek dat als structureel allerlei inherente vormen van dominantie (zoals militarisme en kapitalisme) blijven bestaan en wel zodanig dat ze bij wijze van spreken een sociaal-cultureel bestanddeel van het maatschappelijke uitmaken, dat niet-integraal feminisme effectloos blijft? Of bijvoorbeeld het optreden van de vrouwenactiegroep Femen wel effect zal hebben, moet worden afgewacht. Maar deze groep maakt in ieder geval manifest dat elke vorm van dominantie aanvalswaardig is. In die zin houd ik ze voor ‘ontregelende anarchistes’.

Thom Holterman

[Beeldmateriaal afkomstig van de sites: L’Éphéméride Anarchiste en Cartoliste,]

[De tekst van Laurence Ferri is uitgegeven in Les Cahiers Anne et Eugène Bizeau, oktober 2008.]

 

Update, 29 november 2015

Graf.Michel

Een van de lezers zond mij een door hem gemaakte foto van de grafsteen van Louise Michel toe, met de volgende tekst:

‘Louise Michel overleed op 9 januari 1905. In eerste instantie werd ze begraven in Marseille. Op 22 januari werd haar lichaam per trein vervoerd naar Parijs. Vanaf het Gare du Lyon werd het naar de begraafplaats Levallois-Peret gereden, in het westen van Parijs. Langs de route stonden tienduizenden mensen die haar een eerbetoon brachten.

Bij haar ter aarde bestelling werd onder anderen gesproken door de journaliste Séverine (de vroegere vriendin van communard Jules Vallès), de anarchistische auteur Charles Malato en Sébastien Faure.

Haar graf is op de begraafplaats makkelijk te vinden. Het is gesitueerd aan het ‘Rond-point des Victimes du Devoir’, het centrale punt van de begraafplaats.’ [M.S]

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s