Spring naar inhoud

Religiekritiek: De Ellende Van De Religie

02/12/2015

as172

Vijf jaar geleden kwam de AS 172 (winter 2010) uit met het thema ‘De ellende van de religie’. Deze titel was overgenomen van een brochure van Anton Constandse uit 1923. In een eeuw tijd mag er dan veel veranderd zijn, de religie blijft alsmaar ellende geven. Is het niet de christelijke waar anarchisten en vrijdenkers anderhalve eeuw tegen hebben geopponeerd, dan is het nu het islamisme met zijn salafistische terrorisme. Anarchisten gaat het evenwel niet om één specifieke religie, maar om alle religie zodra die op de een of andere wijze geïnstitutionaliseerd raakt en wil gaan heersen op aarde. Wat mensen privé willen geloven, dat moeten zij weten, maar daar moet het dan ook bij blijven.

Een van de vragen die zich dan opdringt, is: wat moeten we aan met de vrijheid van godsdienst? In het genoemde AS-nummer werd op die vraag ingegaan door de rechtsfilosoof Koo van der Wal. Hij had daarover in het tijdschrift Rechtsfilosofie en Rechtstheorie (nr. 2, 2010) een artikel geschreven, getiteld ‘Is de vrijheid van godsdienst in de moderne multiculturele samenleving nog een hanteerbaar recht?’. Zijn slotconclusie luidde: ‘De vrijheid van godsdienst is hard op weg een onhanteerbaar recht te worden, als zij dat al niet is’.

Aan die conclusie voegt hij toe: ‘Wil men in dat geval artikel 6 van de Grondwet (‘vrijheid van godsdienst’) niettemin op pragmatische gronden handhaven (..) dan zal de religie haar ‘totalitaire’ karakter moeten opgeven. Bovendien zullen er op zijn minst met betrekking tot moderne standaards van humaniteit geen concessies gedaan moeten worden.’ Van der Wal versterkt dan ook met zijn argumentatie hetgeen Constandse in 1983 uitdroeg.

Alle religie totalitaire

as172

Religie kan op heel verschillende wijzen worden gebruikt. In het verleden is daar al het nodige over gezegd. In dat geval verwijst Van der Wal naar de in Oostenrijk geboren Amerikaanse socioloog Peter Berger die religie aanduidt als het ‘hemelsbaldakijn’. Hij geeft ermee aan dat het een hele samenleving overwelft. Ze omvat en doordesemt alle levensterreinen. Religie staat daarmee voor de collectieve leefwijze van een gemeenschap, zij is de identiteitsbepalende blikvanger ervan. Dit betekent dat religie eng verbonden is met het geheel van de cultuur in kwestie.

Deze samenvatting maakt het Van der Wal mogelijk tot het werk van de grote religiewetenschapper Gerardus van der Leeuw terug te gaan. Ook die houdt zich met de verwevenheid van religie en cultuur bezig. Bij hem treffen we de demonstratie aan hoe alle elementen en aspecten van de cultuur, zoals dans, de literatuur, de muziek maar ook handel, de zeden, etc. van religieuze huize zijn.

Het is dit totaalperspectief op de dingen dat maakt dat religie altijd met ‘totaliteit’ in verband is te brengen; haar uitspraken erkennen geen andere na en naast zich. Geen wonder dat Van der Leeuw, aldus Koo van de Wal, de religie zelfs imperialistisch en totalitair kan noemen.

De totaalstructuur van een gemeenschap kan zich in Nederland tot in de twintigste eeuw handhaven in de vorm van het ‘rijke roomse leven’, of in zijn protestantse tegenhanger – en dan vooral de orthodox-calvinistische variant ervan. Is een ander concept van religie mogelijk, dat wil zeggen kan de religie echt zijn ‘totalitaire’ veren afschudden?

Wat nu indien religie intern samenhangt met de mythische denkvorm? Het kenmerk daarvan is, zoals Van der Wal uitlegt, dat de werkelijkheid wordt geduid met behulp van mythen: heilige verhalen waarin wordt verteld hoe de werkelijkheid op alle niveaus door God, goden of helden autoritatief is geordend. Het initiatief bij de inrichting van de werkelijkheid ligt daarmee bij de hogere machten en het is de taak van mensen om de ingestelde orde door rituelen, reciteringen en vieringen in stand te helpen houden of weer te brengen.

Religie betekent dus naar de aard ervan navolging, gehoorzaamheid en overgave. Van der Wal voert daarbij aan: Islam betekent onderwerping (aan de wil van Allah), boeddhisten volgen het edele achtvoudige pad dat Boeddha hen heeft gewezen. En de christelijke ethiek heeft steeds gesproken over het volgen van de goddelijke geboden en over de navolging van Christus… Kortom, religies zijn niet enkel geloofssystemen, maar met de denkbeelden ervan correspondeert een hele inrichting van het bestaan.

Zolang men aan dit klassieke concept van godsdienst met zijn unieke verhaal en zijn ook in cultureel opzicht ‘totalitaire’ karakter vasthoudt, is de positie van de religie in de moderne samenleving een problematische aangelegenheid.

Is er een manier om aan het totalitaire karakter te ontsnappen? Daar lijkt het op en Van der Wal bespreekt er twee. In feite gaat het om paradigmawisselingen. De ene verwijst naar de overgang die Peter Berger kortweg typeert als: van voorgegeven naar keuze. De mythisch-religieuze opvatting gaat uit van het gegeven-zijn van een normatieve orde van de werkelijkheid en het menselijk bestaan. De rationalistische opvatting gaat ervan uit dat de orde door mensen is gesticht, dat wil zeggen dat die rust op menselijke beslissingen.

idee_libre

De andere paradigmawisseling betreft de overgang van objectivering naar subjectivering van religieuze waarheid. Religie is een aangelegenheid van het innerlijk, het is een zaak van persoonlijke gezindheid (subjectiviteit) en kan daarom niet door middel van uiterlijke dwang worden opgelegd. Het enige waar het dus op neer komt, is de innerlijke transformatie van de persoon om zo open te worden voor het contact met het goddelijke. Daarmee is de religie teruggebracht tot het subjectieve beleven. De maatschappelijke orde wordt slechts vanuit rationele denkvormen begrepen.

Die orde kent zijn bestaan slechts op grond van menselijke keuzes en beslissingen. Dat dit nog niet direct een conflictvrije en harmonieuze samenleving oplevert, zo die al bestaanbaar zou zijn, vloeit voort uit overigens heersende belangen- en ‘klassen’-verschillen. Om daarvan af te komen vereist sociaal-politieke strijd. Waar we ons in ieder geval van moeten weten te verlossen is de ellende van de religie, die mede de legitimatie levert voor het bestaan van die verschillen. Van der Wal schetste met het voorgaande een theoretisch kader ten behoeve van ‘religiekritiek’. De actuele zin ervan is niet verloren gegaan.

Elementaire menselijke rechten

In feite begint daar ook de discussie die ooit door de anarchist en vrijdenker Anton Constandse is gestart. De historicus Bart van der Steen bracht dit een aantal jaren geleden op de site van de Socialistische Partij (SP; Spanning, rijke rooie leven nr. 29, 2007) nog in herinnering. Ik citeer hem:

“In 1983 bracht de SP een brochure uit onder de titel Gastarbeid en Kapitaal. De brochure – een poging om een discussie op gang te brengen over links en migrantenproblematiek – werd door andere linkse organisaties destijds erg slecht ontvangen. Als reactie bracht de SP een tweede brochure uit, met onder andere reacties van Constandse en de linkse schrijver Theun de Vries.

grondslagenatheisme

Constandse deed zijn best om tot een afgewogen oordeel te komen. ‘Samenleven is slechts mogelijk door aanvaarding van één steeds in evolutie verkerend stelsel van regels omtrent het onderlinge sociale verkeer’, zo stelde hij. Maar dat systeem moest vrijzinnig zijn, losstaan van religie. Net zozeer als hij zich in de jaren twintig tegen het christendom keerde, maakte Constandse nu ook bezwaar tegen de islam, dat evenzeer patriarchaal zou zijn, de vrouw een achtergestelde positie toekende en geboortebeperking tegenging. Van deze feilen had de Westerse beschaving zich al lang geleden vrijgemaakt. Men kon niet toestaan dat opnieuw aan deze waarden getornd werd. Deze analyse werd Constandse niet in dank afgenomen door zijn anarchistische kameraden, die geen goed woord over hadden voor de SP. Constandse stapte hierom zelfs uit de redactie van de AS, een anarchistisch tijdschrift waar hij al enige tijd aan meewerkte. Opmerkelijk is in dit verband dat de laatste jaren steeds meer christenen én moslims actief worden in de SP.

Het beschermen van humanistische waarden vormde één van de constante factoren in het leven van Constandse. De strijd tegen religie was daar nauw mee verbonden. Volgens hem werden elementair menselijke rechten, zoals zelfbeschikking en vrijheid van lichaam en geest, vooral bedreigd door het geloof. Voortdurend bleef hij hierover schrijven, spreken en discussiëren. Want om een vrije wereld te kunnen scheppen moesten de arbeiders volgens hem éérst vrij van geest zijn.”

Constandse volgt hier een libertaire gedachtegang die ik tot de mijne reken (ik vond het als AS-redactielid dan ook treurig wat er indertijd plaatsvond). Opmerkelijker is natuurlijk dat er anno 2015 nog immer dezelfde religiekritiek opgeld kan doen. Wat nu ‘de wereld is veranderd’…

Thom Holterman

Advertenties
One Comment leave one →
  1. Bert permalink
    04/12/2015 17:48

    Thom, is het niet zo dat een libertaire c.q. anarchistische levensbeschouwing zich ook baseert op het geloven in een bepaalde overtuiging en valt dat dan ook niet te duiden als een religie?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.