Spring naar inhoud

Anarchisten In Onderwijs. Een Paradoxale Omgeving?

17/01/2016

Refractie

Er is al veel over libertair onderwijs geschreven. Ook de redactie van het Franse studieuze tijdschrift Réfractions weet dat. Daarom heeft zij met het themanummer onder de titel ‘À l’école des anarchistes’ (Op school bij anarchisten) op iets anders gemikt en er een ‘dossier’ over samengesteld. Zo heeft zij zich afgevraagd hoe kennis onder anarchisten verwerkt en overgedragen wordt. Dat die overdracht moet plaatsvinden via coöperatie en in een horizontale leersituatie lijkt vanzelfsprekend. Wat de leersituaties aangaat kan men denken aan het handelen binnen eigen organisatorische kaders (arbeidersorganisatie, zelfbestuur in het werk, een school in zelfbeheer), maar ook aan situaties van lokale democratie (communaal socialisme). Kortom: de praktijk als leeromgeving. Dat speelde een eeuw geleden, maar is ook heden te herkennen.

Dit alles neemt niet weg dat de overdrachtssituatie een asymmetrische is. Hebben we hier dan vanuit het anarchisme gezien niet met een paradox (een schijnbare tegenstelling) van doen? Een overdenking waard.

Voorkant.Ref.35

Van asymmetrie naar symmetrie

Het dossier opent met een omvangrijke bijdrage van Audric Vitiello, getiteld ‘Libertaire vorming onder spanning’. Deze bijdrage vormt de grondslag voor het nummer vanwege de fundamentele punten die erin worden behandeld. Vitiello onderkent bijvoorbeeld dat onderwijs en vorming een bijzondere vorm van invloed is, die duidelijk moet worden onderscheiden van ‘argumenteren tussen gelijken’. In onderwijs en vorming gaat het telkens om een interactie die sterk door asymmetrie en heteronomie (van buitenaf komend) wordt bepaald. De onderwijssituatie moet zo zijn ingericht dat de asymmetrische verhouding in een symmetrische gaat verkeren. Daar ligt dan een groot verschil met een hiërarchische verhouding, die juist gericht is op zijn eigen instandhouding.

Libertaire verzorging van onderwijs en vorming moeten leiden tot het stimuleren van de autonome activiteit van het individu. Vitiello verwijst hier ondermeer naar Erasmus die over ‘liberale geesten’ sprak (dat wil zeggen over vrije, onafhankelijke geesten) en naar de leus van Montaigne, de vriend van Étienne de la Boétie,: ‘des têtes bien faites plutôt que bien pleines’. Met dat laatste wordt bedoeld, dat het om het bevorderen gaat van het vermogen om na te denken, eerder dan om memoriseren en imiteren.

De symmetrie wordt bereikt door het hanteren van een aantal beginselen, zoals een niet op dwang gevestigde pedagogie, een vorming gebaseerd op samenwerking en wederherige hulp en vorming die het rationele voorop stelt tegenover het religieuze, de praktijk tegenover boekenwijsheid, de onafhankelijkheid van de leerling tegenover de afhankelijkheid ten opzichte van de leraar. Met behulp van dit soort beginselen is een omvattend libertair vormingsprogramma op te stellen. Dat omvat naast integraal en ‘polytechnisch’ (Proudhon) onderwijs, mede het wijzen op het belang van lichamelijke (gymnastiek) en seksuele opvoeding (gemengde scholen in tegenstelling tot de rooms-katholieke opvatting van de gescheiden jongens- en meisjesscholen – een vroeger twistpunt).

Libertaire theoretici en praktijkmensen zijn het er over eens, aldus Vitiello, dat de libertaire emancipatorische ambitie niet tot doel heeft een vorming tot anarchie, tot het voortbrengen van toekomstige activisten van het anarchisme. Dit zou het toevoegen van een nieuwe indoctrinatie betekenen onder de bestaande en precies het tegendeel zijn van hetgeen waar tegen men zich verzet. Met dit in het achterhoofd is de discussie interessant over de vraag, wat te denken van verplicht onderwijs (tot een bepaalde leeftijd), geïnitieerd door de staat. Gaat men uit van: wat de staat doet, keert zich in zijn tegendeel, ook als die het goede wil, dan wordt het etatistisch onderwijs afgewezen (onder verwijzing naar Godwin bijvoorbeeld). Dit geldt temeer als de staat sturend is met het oog op zijn belang en het hanteren van zijn dwingend vermogen ten behoeve van een bepaald soort onderwijs en een bepaalde inhoud.

Pedagoog

‘Moderne school’

In het roomse Spanje had de kerk de uitvoering van het onderwijs in de hand. De libertaire pedagoog Francisco Ferrer (1859-1909; vermoord door het toenmalige Spaanse regime) zette als reactie op die situatie een ‘moderne school’ op. Zijn ideeën verspreidde zich ook buiten Spanje en iemand als de libertaire pedagoog Henri Roorda (1870-1925) zette zich in Zwitserland in voor een dergelijk schooltype. Maar hoe zit dit binnen een republikeinse staat die laïciteit respecteert?

Indoctrinatie door de politieke macht is dan nog steeds een mogelijkheid, het is evenwel geen noodzakelijkheid. Dit laatste in tegenstelling tot waar een religie overheerst: het onderwijs is noodzakelijk gekoppeld aan het geloof in plaats van gebaseerd op de rede. Is dat afwezig dan biedt dit een opening voor een pragmatisme bij de verwerkelijking van de aangehangen libertaire beginselen: het openen van particuliere scholen binnen een faciliterende, etatistische structuur. Dat is geen garantie dat het goed gaat, zoals Jean-Marc Raynaud en Thyde Rosell meemaakten. Zij zetten in 1993 de ‘libertaire school’ Bonaventure op (in plaats van ‘school’ spraken zij liever van ‘onderwijscentrum’). De school werd om diverse redenen in 2001 opgeheven. Een ervan was dat de Franse staat in beide oprichters terroristen zag, omdat zij een ‘terrorist’ (een van de peuters bij hen op school) hadden ondergebracht (zie het verslag in boekvorm van de ellende: Jean-Marc Raynaud en Thyde Rosell, Oui, nous avons hébergé un terroriste…de trois ans!, 2006). Beide bleken natuurlijk géén terrorist net zo min als de peuter. Maar het kwaad was al wel door de staat geschied…

Het gaat niet zonder discussie: de staat is dan wel faciliterend, maar tegelijk ook kaderstellend of op vernietiging uit (zoals in de Bonaventure-casus). Bovendien zal particulier onderwijs financiële eisen stellen aan de gezinnen waarvan de kinderen het aldaar gegeven onderwijs volgen (welke gezinnen kunnen die lasten opbrengen?). Vitiello vergeet niet dit alles in zijn bijdrage aan de orde te stellen. Tot slot gaat hij nog in op de problematiek van het ‘zelfbeheer van scholen’ (autogestion scolaire) als organisatie van opvoedkundige tegenmacht: op lokaal niveau dient de school georganiseerd te worden volgens een participatieve structuur die ouders, onderwijzers en leerlingen verenigt om het hanteren van de fundamentele beginselen te garanderen…

Empowerment

Ik heb zolang bij de bijdrage van Vitiello stilgestaan, omdat hij in feite de belangrijkste discussiepunten voor anarchisten over vorming heeft behandeld. Voor de andere auteurs aan dit nummer blijft niet veel anders over dan het uitwerken van of wijzen op voorbeelden in dit gegeven kader. Zo speelt de discussie over het inherente klassenkarakter van het onderwijs een rol (de ‘betere’, ‘hogere’ klasse en de ‘lagere’). Bij een aantal kinderen kan dat psychische problemen geven. Hier wordt over klassenschaamte gesproken. Daarnaast komt ook de schaamte in de klas voor (je niet in het openbaar durven uiten, bijvoorbeeld). Tezamen levert dit ingrediënten op voor een ‘sociale filosofie van de schaamte in het onderwijs’, behandelt door Irène Pereira. Libertair onderwijs zou hier een bijdrage kunnen leveren tot collectieve empowerment. Het betreft een zienswijze die al tot Proudhon terugvoert waar die over ‘collectieve kracht’ (force collective) spreekt.

Een nuttige bijdrage levert Laïla Houlmann met haar ‘Een oefening in libertaire pedagogie’. Deze is geheel gebaseerd op de pedagogische opvattingen van Henri Roorda (hoe het klaslokaal inrichten, hoe de leerlingen aansporen tot interactiviteit, etc.). Roorda, met zijn ‘Liga tegen de domheid‘, moet een merkwaardige, veelzijdige man zijn geweest. Naast zijn inzet als pedagoog, schreef hij enkele toneelstukken en voor een tijdschrift hield hij een kroniek bij. Ook publiceerde hij teksten met titels als Le pédagogue n’aime pas les enfants, 1917 (De pedagoog houdt niet van kinderen), L’École et l’apprentissage de la docilité, 1898 (De school en de vorming tot volgzaamheid). Houlmann beschrijft hoe zij de aanwijzingen van Roorda in een klas in de praktijk brengt. Aanstekelijk.

Vreemde man

De keuken

Marianne Enckell gaat in dialoog met iemand die een commentaar schreef naar aanleiding van en over een vroege tekst van Kropotkin, te weten diens Een woord aan de jongelieden (1880, in het Nederlands vertaald 1885). Als een variant op het anarchistische ‘propaganda van de daad’ wordt hier geschreven over de ‘propaganda door het geschrift’ (La propagande par l’écrit).

Hoewel de twee hierna te noemen teksten niet in het onderwijsdossier zijn opgenomen, horen zij er naar mijn mening wel bij: het gaat om twee teksten van Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) over…De rol van de keuken in het onderwijs en De ontluiking van een roeping. Het wil dat Domela in 1899 deelnam aan een conferentie over libertaire educatie, gehouden in Parijs. De twee in Réfractions te vinden teksten zijn in het Frans vertaald door de Franse individueel anarchist E. Armand (pseudoniem voor Lucien Juin, 1872-1962) en gepubliceerd in het tijdschrift L’en dehors (de eerste in nr. 36, mei 1924, de tweede in nr. 168, oktober 1929).

Domela legt uit, dat kinderen het werk in de keuken leuk vinden en onderwijl doen zij biologische en natuurkundige kennis op: botanie, dierkunde, anatomie, fysica en chemie. Theorie en praktijk dus: integraal onderwijs. Ik heb bij enkele Nederlandse Domela-kenners rondgevraagd of zij de Nederlandstalige edities van de artikelen kenden, maar een antwoord heb ik niet mogen ontvangen. Misschien komt het nog…

Het nummer levert, naast bijvoorbeeld ook een artikel over de Chinese anarchist Ba Jin (van Angel Pino), verder nog een aantal interessante boekbesprekingen.

Thom Holterman

RÉFRACTIONS, nummer 35, herfst 2015, 143 blz., prijs 15 euro.

[Beeldmateriaal ontleend aan het besproken nummer van Réfractions.]

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: