Spring naar inhoud

Het Vrolijke Atheïsme Van Denis Diderot (1713-1784)

10/02/2016

Kat en Vogel.Trez

Menige gelovige zal een atheïst vragen hoe het zit met de herkomst van diens moreel besef als hij geen God kent. Natuurlijk kan hier onmiddellijk de wedervraag worden geplaatst of het kennen van een God niet tot blokkeren van moreel besef leidt, als men al het bloedvergieten ziet tussen gelovigen van verschillende godsdiensten en van gelovigen die een zelfde God dienen (zoals bijvoorbeeld in het hedendaagse Midden-Oosten zien). Het tekent de ellende van de godsdienst. Het maakt een discussie over het atheïsme actueel. Want bedenk: dat maakt de mens vrij. Dit werd al enkele eeuwen geleden bedacht. De Verlichting is de boodschapper van die gedachte. Ze beoogt tolerantie en de bevrijding van de bevoogding van de kerk door de rede. De Franse radicale filosoof Denis Diderot (1713-1784) was een van de voormannen van de Verlichting. De uitgeverij Iris gaf in brochurevorm een tekst van hem uit, getiteld Het vrolijke atheïsme. Die raakte uitverkocht en is nu in ongewijzigde herdruk opnieuw verschenen.

Voor.Did

Een goed gesprek

De tekst van Diderot is de neerslag van een gesprek dat de filosoof had met de echtgenote van een maarschalk. Hij zou de betreffende maarschalk spreken maar moest op zijn thuiskomst wachten. Dat gaf gelegenheid om met diens zeer vrome vrouw een gesprek aan te gaan waarin de grondslagen van het geloof en van het atheïsme aan de orde werden gesteld. Het gesprek opent met de vraag van de echtgenote: ‘U bent dus de man die nergens in gelooft?’. Hij beaamt dit waarop de opmerking volgt: ‘Toch hebt u op ethisch gebied de instelling van een gelovige’. Dat wordt de ingang voor een dialoog over rechtschapenheid en moreel besef. Eveneens verschijnt tussendoor het sensuele beeld van de buurvrouw met een hoog gemoed; het gesprek gaat dan over de in de Bijbel verwoorde opvatting, dat ‘degene die de vrouw van zijn naaste begeert in zijn gedachte overspel pleegt’.

De politieke actualiteit is dan al aanbod geweest. In de uitleg van Diderot heet het: ‘Elke islamiet denkt dat hij de instemming van God en de heilige Profeet heeft door alle christenen uit te roeien en die christenen op hun beurt zijn niet bepaald verdraagzamer’. [Let wel, deze tekst stamt uit 1776].

Denis Diderot

Dick Gevers, die de brochure samenstelde, is de vertaler van de tekst in het Nederlands. Hij voegt er een inleiding aan toe en aan het eind volgt nog een biografische schets van Diderot. Aan beide (inleiding en schets) ontleen ik het volgende.

Kat en Vogel.Trez

Op verzoek van Catherina II, tsarina van Rusland, bezoekt Diderot in 1771 in Parijs de maarschalk graaf Broglie, in verband met de aankoop van enkele schilderijen. Tijdens het wachten op de maarschalk ontstaat het gesprek waarvan hierboven sprake is. Het werd pas later onder pseudoniem gepubliceerd vanwege de toen heersende censuur. Elk geschrift dat het bestaan van God ontkende of kritiek uitoefende op de praktijk van de kerk kon worden verboden (verbrand) en de auteur worden gekerkerd of erger. Voorzichtigheid was dus geboden.

De atheïstische filosofie van Diderot omvat het idee van het vermogen van de mens tot kritisch denken en het pleidooi voor empirisch onderzoek. Hij hield zich, samen met anderen, bezig met het opzetten van de Encyclopédie, waarin de kennis en de rede centraal staan. Maar de mens wordt niet alleen als rationeel voorgesteld. Belangrijk is erop te wijzen dat er ook a-rationele elementen in het spel zijn zoals sensualiteit, empathie, vrije wil, creativiteit, kunst.

Diderot, zo zegt Dick Gevers, zoekt naar evenwicht tussen de rede en het a-rationele. Het is een evenwicht zonder God, zonder erfzonde, zonder schuldbesef, zonder taboe op seksualiteit, zonder angst voor de dood, de hel en de verdoemenis, wat een vrij en gelukkig en vrolijk leven mogelijk maakt. Kortom: een vrolijk atheïsme.

Thom Holterman

DIDEROT, Denis, Het vrolijke atheïsme, Uitgeverij Iris, Amsterdam, 2014 (ongewijzigde herdruk), 52 blz., prijs 5 euro.

One Comment leave one →
  1. 11/02/2016 22:29

    Jammer dat hij en Rousseau ruzie kregen.
    (…)

    Klik om toegang te krijgen tot Rousseau.pdf

    Bedankt Thom.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: