Skip to content

Onverdedigbare Onrechtvaardigheid En Sociale Revolutie

23/03/2016

Voorkant.Renaut

In deze wereld treft men op een groot aantal plaatsen diepe armoede aan die op mondiaal niveau honderden miljoenen mensen treft. Objectief gezien is dat niet nodig omdat de wereld als geheel rijk genoeg is om ieder mens een redelijk bestaan te gunnen. Het is gewoon een kwestie van rechtvaardige verdeling van de rijkdommen en het verrichten van noodzakelijke arbeid.

 Menig politiek filosoof heeft er zijn hoofd over gebroken om een verdeelsysteem te bedenken om tot zo’n rechtvaardige verdeling te komen. Een van de laatste die daar grondslaggevend over heeft gepubliceerd is de Amerikaan John Rawls met zijn A Theory of Justice (1971). Natuurlijk is het door sommigen bestreden, maar ook heeft het anderen er toe aangezet zijn theorie te ‘verbeteren’ en aan te vullen. De Franse politiek filosoof Alain Renaut, docent aan een van de Parijse universiteiten (Sorbonne), is zo iemand. Hij is al jaren met deze problematiek bezig en onlangs verscheen van hem het boek L’injustifiable et l’extrême (Het onverdedigbare en het extreme), met als ondertitel Manifest voor een toegepaste filosofie.

Voorkant.Renaut

Metamorfose

Renaut lijkt mij iemand van goede wil. Hij is voor het schrijven van het boek de wereld over gevlogen om met eigen ogen te aanschouwen hoe extreem armoede en ellende kan zijn. Zijn boek is er voor een deel een verslag van. Na een inleiding over ‘filosofie’, wijst hij in het eerste hoofdstuk drie verschijnselen aan die nader bestudeerd moeten worden: (1) zaken die niet te verdedigen zijn, (2) het onfatsoenlijke en (3)  de extreme ongelijkheid. Daarna volgt een hoofdstuk dat vooral de politieke filosofie scherpt aan de toestand op Haïti. In een ander hoofdstuk houdt hij zich bezig met armoede, geweld en extreme risico’s die mensen op allerlei wijzen lopen. Hoewel hij zijn boek presenteert als een ‘de emotie en verontwaardiging voorbij’, denk ik dat zijn boek dit niet weet te bewerkstelligen. De tekst wil maar niet een toegepaste filosofie worden.

Nu zou ik zelf ook niet zo snel weten hoe filosofie een toegepaste wetenschap wordt waarmee de extreme armoede kan worden opgeheven. Ik heb wel een idee over dat laatste, maar dat heeft niets met filosofie te maken maar meer met revolutie. Laten we daar voor in de plaats de term metamorfose gebruiken. Dat klinkt minder gewelddadig, maar het doel is hetzelfde: een fundamentele omwerking van het op winstbejag uit zijnde financiële mondiale systeem (winstdwang).

Iedereen kan zien en begrijpen dat de heersende armoede en ellende, zoals door Renaut aangekaart, moreel niet te verdedigen is. Toch bestaat die. Wie trekken daar profijt van? Ga eens in plaats van naar Haïti, naar de eilanden die belastingparadijzen herbergen en loop de naambordjes na. Daar komt men de ‘schurken zonder grenzen’ tegen die de wereld aan het leeg roven zijn. Dacht Rebaut nu echt dat hij deze mensen met zijn fijnzinnige toegepaste filosofie tot inzicht kon brengen? Want dat is mede wat hij voor heeft. Hij presenteert zijn tekst namelijk om het denken aan het wankelen te brengen over wat menselijk en onmenselijk is. Dat wankelen moet een dusdanige heftige vorm aannemen, dat die drijft tot het maken van een keuze. Maar de ‘schurken zonder grenzen’ hebben hun keuze al gemaakt: roven. Dit betekent dat men de wetenschappelijke overstap moet maken naar de sociopathologie, zoals bijvoorbeeld de Engelse psychiater Alex Comfort al in de jaren 1950 deed.

Een woord aan de Jongelieden

Kropotkin

Onderwijl moet ik steeds denken aan een tekst die inmiddels bijna 150 jaar oud is en geschreven is door de Russische geograaf en anarchist Peter Kropotkin. Het gaat om een tekst die zich in beginsel laat vergelijken met die van Renaut hoewel de context uiteraard een andere is. Kropotkin grijpt terug op de schrijnende armoede in Europa bij de arbeidersklasse. Hij richt zich met een brochure getiteld Een woord aan de Jongelieden uit 1880 tot beginnend studenten tussen de 18 en 20 jaar. Hij beoogt hen te bewegen om de kant van de arbeiders te kiezen. Hij bedenkt wat zij zullen studeren en schat daarbij in wat zij aan onrechtvaardigheid in deze wereld tegen zullen komen. Bijvoorbeeld denkt hij aan iemand die medicijnen gaat studeren. Als arts zal hij bij een zieke in een krot komen. De zieke heeft gewoon betere voeding nodig, een woning die niet vochtig is en een hygiënische toiletvoorziening, zo zal hij als arts constateren. Dat kan hij in die hoedanigheid niet via een receptje voorschrijven… Wat nodig is, dat door middel van een strenge inductieve methode der natuurwetenschap bij de studie van het sociale vraagstuk, aansluiting wordt gevonden bij het werken aan de sociale revolutie, aldus Kropotkin.

Naast andere wetenschappen komt Kropotkin ook te spreken over wie rechten studeert. Hij legt hen enkele gevallen voor, die hij in het kader van rechtvaardigheid behandelt, waarna hij concluderend samenvat (ik heb de tekst gelaten in de vertaling van 1885) : ‘Indien gij redeneert inplaats van repeteert wat u werd onderwezen; indien ge de wet ontleedt en de sluier van fiktie wegrukt die haar oorsprong verbergt – welke het recht van de sterkste is – en haar wezen – hetwelk de wijding der onderdrukkers is – dan zult gij met een verheven minachting voor haar worden vervuld. Dan zult gij gevoelen dat, te blijven in dienst der geschreven wet, is u zelf elke dag te brengen in tegenspraak en transaktie met de wet van uw geweten. En aangezien deze strijd niet kan voortduren, zult gij óf uw geweten tot zwijgen brengen en een schelm worden, óf gij zult breken met die tradities, en met ons medewerken aan de afschaffing van alle onrecht in staat en maatschappij. Maar dan zijt ge socialist, dan zijt ge revolutionair!’.

Kropotkin geeft hier een schets van politieke filosofie waar niets hoogdravends aan zit. Hij gaat onmiddellijk tot de kern: de ellende en armoede die wordt aangetroffen – in zijn maatschappij – is onverdedigbaar en extreem. Dat is onmiddellijk te observeren. Ook is zonder omwegen te ontleden de herkomst en de bestendiging van het onverdedigbare en extreme. Eveneens zonder omwegen is op te merken wat te doen staat. Dat was in 1880 zo en dat is nog steeds zo. Er is niet zozeer behoefte aan een ingewikkelde toegepaste politieke filosofie als wel de wil om de bestaande ‘surplus-repressie’ (om een oude term van Marcuse te gebruiken) te breken om zo een metamorfose te doen plaatsvinden. Wat daarvoor nodig is? Kropotkin bedacht daarvoor de toegepaste politieke filosofie die het aan Alain Renaut – ondanks zijn goede bedoelingen – ontbreekt.

Thom Holterman

RENAUT, Alain, L’injustifiable et l’extrême. Manifeste pour une philosophie appliquée, Éditions Le Pommier, Paris, 2015, 287 blz., peijs 23 euro.

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s