Skip to content

Pedagogie En Revolutie

17/04/2016

Kindertekening

De discussie over de school zit in Frankrijk in een impasse, meent Grégory Chambat, een Franse docent die al zo’n twintig jaar in het onderwijs zit en die werkt met niet-francofone leerlingen in het middelbare onderwijs (collège). Gelet op de herhaaldelijke discussies over ‘vernieuwing’ van het Nederlandse onderwijs lijkt me dat daar ook het een en ander aan de hand is. Zeker waar ik onlangs een luid met elkaar pratend tweetal, dat in een internationale trein voor mij zat en kennelijk werkte bij een van de hogescholen in Midden Holland, hoorde spreken over de aanstelling van een ‘ervaringsdeskundigheidscoördinator’. Hoe verzin je zo’n functie. Er moet iets aan de hand zijn met het onderwijs in Nederland…

Om uit de impasse te komen kan het geen kwaad de klassieken in de pedagogie te herlezen. Dat is wat Chambat voorstelt. Enerzijds is het doel ervan hun actualiteit in discussie te brengen. Anderzijds is het een manier om de inspiratie te heractiveren, die de pedagogen van voorheen in beweging zette. Wie zijn dan die pedagogen? Wel, het is een hele schare bij Chambat, want de lijn in zijn boek loopt van Francisco Ferrer tot Jacques Rancière, via Célestin Freinet, Paolo Freire, Pierre Bourdieu, Simone Weil en Ivan Illich en niet te vergeten Fernand Pelloutier. Aan elk van deze mensen besteedt Chambat een hoofdstuk in zijn onlangs vernieuwde, heruitgegeven boek Pédagogie et Révolution. Het eindigt met een uitgebreide herbeoordeling van wat de Franse pedagoog Freinet ooit in de jaren 1920 als onderwijsman, samen met zijn vrouw Élise Freinet, onderwijstechnisch heeft opgezet en wat bekend is onder de naam ‘Freinet-school’.

Voorkant.Ped

Een andere school

Chambat is naast docent ook medewerker van het pedagogische tijdschrift N’Autre École (Een andere school) en van de website Questions de classe(s). Het boek vormt een bundeling van artikelen die in de loop van enkele jaren verschenen in N’Autre École, geschreven voor zijn rubriek ‘Pedagogische (her)lezing’. Herlezen, want ook Chambat vergaat het dat het opnieuw lezen van een tekst je iets anders erin laat ontdekken, dan je eerder niet vond. Het is een ervaring die menigeen zal herkennen.

Chambat is met name geïnteresseerd in een kritische, sociale pedagogie. En wie sociaal zegt, zegt volgens hem ‘collectief’. Dan zit men bijvoorbeeld dicht bij de ervaringen van de syndicale arbeiders aan het begin van de vorige eeuw en die van de revolutionaire Spanjaarden van 1936… Dat levert een andere pedagogische instelling en een andere school op dan de ‘officiële’. Een andere school gaat uit van een andere maatschappij. Dit brengt een strijd mee tegen de officiële, publieke school, want die is mede opgericht ter instandhouding van de bestaande maatschappij. Dit leidt ertoe dat men zich te weer moet stellen tegen de ‘reac-republikeinse’ visie van de school, dat wil zeggen tegen een elitair, politiek-reactionair en sociale ongelijkheid bevorderend steriel ‘pedagogisme’, aldus Chambat.

Daartegenover hoort de pedagogie onvermijdelijk in de lijn van een politiek en sociaal project met een revolutionair karakter te liggen. Hier manifesteert zich de ‘revolutionaire’ onderwijzer. Het revolutionaire verwijst naar zijn rol die erin bestaat vooral de culturele, institutionele, didactische voorwaarden te analyseren die zijn eigen emancipatorische project beperken binnen de bestaande school en om aan te geven wat daarvoor in de plaats moet komen. Dat leidt tot de ‘tegenschool’.

Tegenschool

Freinetschool

De hele discussie is niet goed te begrijpen als men onbekend is met de historische herkomst ervan. Daarbij is het van belang te weten dat de Franse republikeinse politicus Jules Ferry (1832-1893), die tweemaal eerste minster is geweest, zich ondermeer sterk heeft gemaakt voor de laïciteit (ontkoppelen van kerk en staat). Dit maakt hem nog geen revolutionair. Integendeel. ‘Zijn’ publieke school (école laique) haalde het onderwijs aan kinderen dan wel uit de klerikaal-monarchistische greep en maakt haar los van de meest reactionaire culturele, morele en politieke sectoren van de maatschappij. De school bleef desondanks ingesteld ten dienste van de IIIe Republiek (1870-1940): rationalistisch, republikeins, patriottisch-chauvinistisch en imperialistisch, is te lezen in het boek L’école de Jules Ferry est mort (Parijs, 1974). De school van Jules Ferry kan dan dood zijn, zoals de titel luidt, de discussie is nog lang niet verstomd.

Ferry begreep laïciteit op geen enkele wijze als ‘neutraal’. Hij beloofde het parlement van zijn tijd een religieuze neutraliteit, maar niet een filosofische of politieke. En daarbij bleek ook meteen hoe de arbeidersklasse de grote afwezige was in dit debat. Die klasse was zijn grote obsessie, vindt men terug in de zojuist geciteerde tekst. Jules Ferry werd achtervolgd door het spookbeeld van de Parijse Commune (1871). Door de inhoud die hij aan de laïciteit gaf, wilde hij de Republiek van een instrument (de publieke school) voorzien om te strijden tegen het ‘socialistisch of communistisch ideaal’…

In menige discussie over onderwijs verschijnt dan ook tot op deze dag de figuur Jules Ferry. Zo leest men ook bij Chambat over het feit dat Jules Ferry het einde van de revoluties aankondigt. School, dat moet weten betekenen en vooral niet produceren van weten of wel leren ‘leren’, want dat zou maar autonome mensen kweken is het verwijt. De concentratie op weten is gericht op overdracht van kennis zonder meer en dat is per definitie conservatief. Het gaat in de daarop afgestemde schoolse situaties om: discipline, uit het hoofd leren, verdienste, elitisme, doen-alsof, synthetisme. Het is een pedagogie die klaarstoomt voor de sociale en politieke status quo. De ‘école laïque’ kent elementen als vaderland, kapitaal, eigendom, gezag, gehoorzaamheid als ‘repeterende breuken’. Het gaat dan volgens Chambat in de voortgaande schoolstrijd niet om een betere school waar voor wordt geijverd, maar om een andere school. Hoe zou je de bestaande school beter willen maken? Het moet anders!

Frenet

In de loop van de anderhalve eeuw zijn er mensen actief geweest om zo’n andere school te ontwikkelen. Er is een aantal van die ‘andere’ scholen ontstaan en in praktische uitvoering gebracht. Zo heeft de Spaanse pedagoog Ferrer, mede naar aanleiding van zijn publicatie L’École rénovée begin vorige eeuw de ‘moderne school’ opgericht. Er is in 1910 een tijdschrift uitgekomen onder de naam L’École émancipée dat aandacht besteedt aan scholen die in de marge van de ‘officiële school’ ontstaan – zoals La Ruche van de anarchistische pedagoog Sébastien Faure. Uiteraard vergeet Chambat niet om te wijzen op de ‘tegenschool’ (tegen het scholingsinstrument van de staat) van de revolutionair-syndicalist Fernand Pelloutier (1867-1901). Deze richt zich op onderwijs voor arbeiders, welke ‘scholing’ als methode bestaat uit raad geven, instrueren niet dirigeren.

Aan het eind van het boek vindt men een heroverweging van het werk van de Franse ‘proletarische’ pedagoog Célestin Freinet (1896-1961). Wat daar ook voor het heden nog bruikbaar is, in ieder geval zeker de volgende overweging: ‘Men bereidt de democratie van morgen voor met de democratie op school. Een autoritair regime op school zal nooit de vormgever van burgers en democratieën zijn’, voorspelde Freinet. De overweging drukt een heel programma uit, waaraan ook heden wordt gewerkt ondermeer door het coöperatieve instituut van de moderne school. Deze school is gebaseerd op de vrije expressie van kinderen.

Thom Holterman

CHAMBAT, Grégory, Pédagogie et Révolition, Questions de classe et (re)lectures pédagogiques, Éditions Libertalia, 225 blz., prijs 10 euro.

[Voor Nederlandstalige informatie voor de Freinetschool, klik HIER.]

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s