Skip to content

Sociologie: Begrijpen Is Niet Excuseren! Ontmaskering Van Reactionaire Uitgangspunten. Bakoenin als voorloper

05/06/2016

Pen

Regelmatig komt men in Frankrijk het verwijt tegen dat ‘de’ sociologie of ‘de’ sociologen een excuuscultuur verspreiden. De Franse socioloog en docent sociologie aan de Hogeschool van Lyon, Bernard Lahire is het zat dit steeds te horen of te lezen. In zijn begin dit jaar verschenen boek Pour la sociologie rekent hij af met dit verwijt. Hij doet dat langs twee lijnen. Langs de ene laat hij zien hoe de sociologie zich als wetenschap manifesteert en niets van doen heeft met excuseren. Langs de andere lijn deconstrueert hij de ideologische, als reactionair te ontmaskeren, uitgangspunten waarop het verwijt van de excuuscultuur wordt gebaseerd.

Hieronder zal ik kort uiteenzetten naar welk soort sociologie Lahire verwijst. Vervolgens demonstreer ik dat Michael Bakoenin al in het derde kwartaal van de 19de eeuw als voorloper van de sociologische inzichten, waarover Lahire het heeft, kan worden gezien. Ik doe dit om aan te geven dat men Bakoenin niet bij uitsluiting mag vereenzelvigen met de arbeidersbeweging van zijn tijd. Ook hij deconstrueerde de ‘vrije wil’, zoals Lahire dat nu doet. Ik werk dit nader uit aan de hand van wat de laatste aanvoert. De zin ervan is, duidelijk te maken welke ideologische lading de ‘vrije wil’ in de (extreem) rechtse politieke discussie heeft en hoe de linkse politieke discussie zich daarmee één heeft gemaakt. Er zijn met Lahire ook een enkele vraaggesprekken gehouden. Ik besluit de aandacht voor zijn boek met een aantal citaten uit die vraaggesprekken.

Voorkant.Lahire

Begrijpen zonder te oordelen

Het verwijt dat sociologen wordt gemaakt is, dat zij zich toeleggen op begrijpen. Dit doende excuseren zij het (moorddadig) gedrag van bijvoorbeeld jihadisten. Een dergelijk verwijt leert, dat desbetreffende geen weet heeft wat de sociologie tot een sociale wetenschap maakt. Begrijpen betekent voor een socioloog aldus Lahire, het reconstrueren van voorwaarden, van complexe geschiedenissen, van mechanismen die leiden tot bepaalde handelingen. Het is niet-normatief – een vereiste van wetenschappelijke kennis. Het laat zich niet uit over goed of slecht. Het betreft een begrijpen zonder oordelen.

Zeker, er bestaat ook een ‘ik begrijp je’, een begrijpen waarin empathie zit wat leidt tot excuseren. Dan gaat het over een niet-sociologisch, normatief begrijpen. Het sociologische begrijpen berust op vergaren van kennis (met de bekende onderzoeksmethoden). Het moet leiden tot wat Lahire noemt contextualiseren (iets in een ‘omgeving’ zetten), historiseren (standen van zaken in een geschiedenis zetten, die door anderen voor ‘natuurlijk’ worden gehouden) en met het elkaar in verband brengen van de gevonden gegevens (de ‘feiten’; hierover valt kennistheoretisch nog heel wat te zeggen).

De sociale wetenschap zet het menselijk gedrag in een of meer contexten. Contextualiseren bestaat erin de verbanden in kaart te brengen tussen een centraal element dat men tracht te begrijpen en een serie elementen die aan de ‘werkelijkheid’ worden ontleend. Dat is het werk van de sociale wetenschap. En nu komt wat het politiek rechtse ‘discours’ niet aanstaat: de vrije wil van de mens wordt gezien als een fictie. Dit ontkent overigens niet dat iemand ook gewild moet hebben te handelen. Waar het om draait is dat die wil geen onherleidbaar bestaan kent. Het idee om op zoek te gaan in de empirische werkelijkheid naar een dergelijke, onherleidbare menselijke vrijheid heeft geen zin, betoogt Lahire. Het zou namelijk betekenen dat men het bestaan van zelfgedetermineerde individuen moeten bewijzen, dus individuen die uitsluitend door hun wil gedetermineerd zijn.

Maar zie hier, dit niet bestaande individu, bekend als homo economicus, vormt het hart van de orthodoxe economische wetenschap. Het is de kurk waarop ook de neoliberale economie drijft met zijn hyper-individualisme en de aanname van rationeel gedrag van de homo economicus. De sociologie en de antropologie hebben sinds Durkheim tot Bourdieu via Mauss en Elias niet opgehouden te laten zien dat een dergelijke aanname onrealistisch is. Het individu, met zijn geweten, geest of subjectiviteit als plek van diens onherleidbare vrijheid houdt Lahire voor een van de grootste hedendaagse mythes.

Haalt dit niet tegelijk een van de grondslagen van het anarchisme omver? Neen, niet als men voor deze grondslaggevende zaken Michael Bakoenin (1814-1876) leest. Ik verwijs juist naar hem omdat hij mede aan de wieg heeft gestaan van de zich ontwikkelende sociologie.

Bakoenin: vrijheid als relationeel begrip

Anarchisme kursus

Bakoenin was ingenomen met de zich ontluikende sociale wetenschap, sociologie geheten, die hij de moeilijkste van alle wetenschappen noemt (bedenk dat hij vertrouwd was met wis- en natuurkunde via zijn studie aan de artillerieacademie; hij studeerde vervolgens filosofie). Hij voorspelt in zijn Federalisme, Socialisme en Antitheologie (1867) dat de sociologie minstens een eeuw nodig zal hebben alvorens zij zich voor goed heeft ingericht als wetenschap. Hij denkt en schrijft dan al als ‘socioloog’. Over de mens spreekt hij in termen van een ‘resultante’ (een verzameling verschillende krachten op één punt gericht): ‘Het menselijk individu is niets dan de resultante van alle oorzaken die zijn geboorte bestuurd hebben, verbonden met alle voorwaarden van zijn latere ontwikkeling’.

Verderop in de genoemde tekst merkt hij op dat ieder menselijk individu, op het ogenblik van zijn geboorte, volkomen het voortbrengsel is van de geschiedkundige ontwikkeling (waarbij hij de vele, mogelijke invloeden van ouders, van plaats van opgroeien, etc. beschrijft). Voor iemand die op deze wijze denkt, is het niet vreemd dat hij het idee van de ‘vrije wil’ afwijst, net zoals de ‘onsterflijkheid van de ziel’ en de ‘aangeboren vrijheid’. Vrijheid is voor hem een relationeel begrip. Hij wijst ook de individuele vrijheid af, zoals door liberale publicisten in zijn tijd verkondigd. Zij beschouwen vrijheid niet, zoals hij, als een historisch product van de maatschappij. Het gezichtspunt van hen is een geheel andere.

In zijn L’Empire Knouto-Germanique et la Révolution (1870-1871) merkt hij op, dat in hun systeem de mens aanvankelijk als een onsterflijk en vrij wezen optreedt en tenslotte slaaf wordt. Hun uitgangspositie is: ‘De vrijheid van ieder menselijk individu mag geen andere beperkingen hebben dan die van alle andere individuen’. Het lijkt rechtvaardig. En toch bevat deze theorie volgens Bakoenin in de kiem de hele theorie van het despotisme. [Vergelijk hoe een van de grondleggers van het neoliberalisme, de econoom Friedrich Hayek, de dictatuur van Pinichet in Chili goedkeurt.]

Door deductie van wat er in de werkelijke wereld zich afspeelt, keert Bakoenin het dan ook om, wat hij als een materialistische opvatting begrijpt. Hij formuleert, na een lange uitleg, de relationele visie over vrijheid: ‘Ik ben niet werkelijk vrij wanneer niet alle menselijke wezens om mij heen, mannen en vrouwen, eveneens vrij zijn’. ‘Vrijheid is, wat op hetzelfde neerkomt, wanneer mijn menselijke waardigheid wordt weerspiegeld door ieders even vrije bewustzijn (…)’.

Bakoenin met Wandelstok

Uiteraard komt dan het punt op hoe die situatie te bereiken. Daarvoor moet men terug naar de mens die vanaf zijn geboorte allerlei socialisatieprocessen doormaakt, zodat is op te merken, dat de mens niets anders is dan het product van de maatschappij. Deze macht van de maatschappij kan weldadig maar evenzeer schadelijk zijn. Weldadig is zij, zo noteert Bakoenin, wanneer zij streeft naar de ontwikkeling van de wetenschap, de materiële welvaart, de vrijheid, gelijkheid en broederlijke solidariteit van mensen; zij is schadelijk wanneer zij tegengestelde neigingen vertoont. Hij somt dan een aantal typen op die hij schadelijk acht, om dan op te merken: ‘In al deze gevallen wordt de opstand van het individu tegen de maatschappij die hen het licht deed zien onontbeerlijk voor de vermenselijking van zichzelf’.

Hoe contextueel en relationeel hij denkt spreekt uit het volgende: ‘Wilt u dat mensen anderen niet onderdrukken? Maak dan dat ze er nooit toe in staat zijn. Wilt u dat zij de vrijheid, rechten, het menselijke karakter van hun medemensen eerbiedigen? (…) Zorg dan dat de inrichting van de maatschappelijke omgeving zodanig is, dat ieder zijn volledige vrijheid blijft houden, [en dat] niemand de mogelijkheid heeft zich boven de anderen te verheffen en hen te overheersen, anders dan door de natuurlijke invloed van de intellectuele en morele hoedanigheden die hij bezit, zonder dat deze invloed zich ooit als een recht zal laten geleden of op welke politieke instelling ook zal steunen’.

De deconstructie van de vrije wil

Na dit intermezzo keren we bij Lahire terug om ons bezig te houden met de kwestie van de destructie van de vrije wil. Verdedigers ervan zeggen dat de sociale wetenschap ontkent dat er ‘echte keuzen’, ‘echte beslissingen’ of ‘echte vrije handelingen’ bestaan. Uit die ontkenning spreekt het fatalisme en het determinisme van de onderzoekers. Lahire reageert daarop met een verwijzing naar het bestaan van de wet van de zwaartekracht: geleerden kan het verwijt treffen dat alle hoop verdwenen is om te kunnen vliegen als men van een berg afspringt… Het gaat dus om een onzinnig verwijt over determinisme en fatalisme.

De sociologie zegt niet dat er geen keuzes gemaakt zijn, dat er geen beslissingen genomen zijn of dat intenties en de wil tot iets onbestaanbaar zijn. Het gaat erom, dat de keuzen, beslissingen, intenties realiteiten zijn op het kruispunt van vele op elkaar inwerkende vormen van druk. Die druk kan tegelijk intern (geloven, zien, voelen, etc.) als extern zijn, want keuzen, beslissingen en intenties zijn altijd verankerd in sociale contexten. En als er dan al een ‘vrije keuze’ bestaat, vraag je dan af, adviseert Lahire, waarom individuen niet veel vaker de keus maken om rijk, gecultiveerd en beroemd te zijn… Wat is het ideologische doel om de ‘vrije wil’ als totem op te voeren, zo kan men zich afvragen.

Het is overduidelijk dat in moderne westerse maatschappijen grote economische verschillen heersen en allerlei leidende politieke en financiële kasten als overheersers optreden. De verwijzing naar de ‘vrije wil’ komt met name uit die hoek en heeft tot doel de overheerste klasse van de werkelijkheid los te maken, met andere woorden te vervreemden. Wordt het bestaan van de ‘vrije wil’ aangenomen, dan ligt de verantwoordelijkheid voor de overheersing uitsluitend bij de overheersten zelf, omdat die overheersing dan bijvoorbeeld is terug te voeren op de individuele instemming. Daarmee verdwijnt dominantie als kwestie. Net als wat Bakoenin deed met zijn deconstructie van de liberale, idealistische vrijheidsgedachte – die tot despotisme leidt – deconstrueert Lahire de ‘vrije wil’. Hij laat zien hoe de sociale wetenschap ongelijkheden toont waar anderen pretenderen, dat die er niet zijn. Bovendien maakt ze sociale determinismen zichtbaar waar anderen keuzevrijheid willen zien.

Sociologie op de lagere school

Bernard-Lahire

In het kader van de verwerping van de excuuscultuur wordt door politiek links en rechts tegen elkaar opgeboden. Men vindt dit terug in thema’s als ‘harder straffen’ en de (Franse) (nationale) ‘identiteit’. Daarbij is het zover dat de linkse discussie volledig versmolten is met de (extreem) rechts discussie. In een vraaggesprek met Le Monde van 8 januari 2016 wordt dit door Lahire benadrukt. Hij krijgt de vraag voorgelegd of het niet paradoxaal is om te zien dat ‘links’ het sociale en de analyses die men erover kan maken, afwijst.

Lahire: ‘U heeft helemaal gelijk. Links is historisch verbonden geweest met de ontwikkeling van de wetenschappelijke gedacht over de sociale wereld. Dat is omdat men heeft begrepen dat ongelijkheden niet van ‘natuurlijke’ aard waren en dat de verschillende vormen van dominantie (koloniaal, klasse, mannelijkheid, etc.) producten waren van de geschiedenis. Tevens was daardoor de weg geopend voor ideeën over verandering van de ongelijke orde der dingen door sociale bewegingen en politieke acties. De huidige linkse regering demonstreert dat zij dit allemaal vergeten is. Zij heeft namelijk alle ambitie verloren om te strijden tegen de economische, culturele en sociale ongelijkheden. Daardoor eindigt het met het oppakken van termen die zijn aangedragen door extreem rechts en rechts, die alle verklaringen beperken tot één verklaring, de zogenaamde excuuscultuur’.

‘Na de aanvaarding van de liberale gedachte in zake de politieke economie, na het overnemen van de kwestie van de nationale identiteit en de steunbetuiging aan de veiligheidspolitiek, die de angsten voedt om vervolgens alles wat het ideaal van de Verlichting vormt (kennis, rede, kritische geest) opzij te zetten, daarmee maakt dit links het rampzalige spektakel kompleet door in zijn missie te falen en de idealen te verraden’.

In een vraaggesprek met Siné Mensuel (nr. 52, april 2016) wordt vervolgens uitvoerig ingegaan op het werken als socioloog en hoe hij de sociologie ziet. Lahire verwijt politici dat zij niet in de sociale wetenschap zijn geïnteresseerd. Wie gezondheidspolitiek bedrijft, raadpleegt artsen en biologen. Als men een ruimtesonde wil lanceren, richt men zich tot ingenieurs. Maar op het vlak van het maatschappelijk denken wordt alles vervangen door ideologie. Siné Mensuel houdt hem dan voor dat hij was uitgenodigd om president Hollande te ontmoeten.

Lahire: ‘Ja, hij wilde een bijeenkomst met sociologen beleggen rond het thema van het zogenaamde sociologische excuus. Ik heb daar neen tegen gezegd. Aan de ene kant omdat een uitnodiging om te komen eten niet een goede voorwaarde is om enkele serieuze zaken te bespreken. Mijn werk, de resultaten van onderzoek, zaken dus die tot uitdrukking moeten komen, die passen niet bij het nuttigen van een maaltijd. Het deed mij denken aan klassieke, monarchale praktijken, waarbij men muntjes uitgaf aan mensen, die dan aan de tafel van de koning mochten aanzitten’.

Piesende hond

‘Aan de andere kant heb ik geweigerd om in mijn hoedanigheid van burger te praten met mensen die een politiek als de actuele voeren. Ik beoordeel als rampzalig hun migratie, economische, sociale, veiligheidspolitiek… Als intellectuelen die zich links noemen gezamenlijk weigeren naar zoiets toe te gaan, zal de macht zich na een tijdje wat in de steek gelaten voelen. Dat moet effect hebben…’.

 

‘Bovendien heb ik een aantal persoonlijke gevechten te leveren, bijvoorbeeld bepleit ik het onderwijzen van de sociale wetenschap al vanaf de lagere school. Ik vind het abnormaal om kinderen kennis te onthouden over de sociale wereld; dat is bijna crimineel. Men beschouwt het als onontbeerlijk hen een en andere van de wetten in de fysieke wereld bij te brengen, ze proefjes te laten uitvoeren, bewust te laten zijn van de logica van de biologie, de chemie, wat in overeenstemming is met een deel van de Verlichting. Het draagt bij tot de kennis van de ons omringende wereld’.

‘Maar komt het aan op sociale kennis, dan laat men ze spartelen. Men zou ze daarover moeten leren, niet in de vorm van een ‘hoorcollege’, maar in de vorm van werken met enquêtes, het voeren van vraaggesprekken wat hen leert te begrijpen waarom mensen doen wat ze doen, waarom zij denken wat zij denken. Het maakt hen bewust van hun lokale gemeenschap, van de stad waar ze wonen, van hun familie, van de anderen, van hun verschillen waardoor zij begrijpen waarom de anderen zijn die zij zijn… Er zou een veel groter besef ontstaan in de sfeer van de religieuze en culturele verschillen’.

Als men kinderen niet de instrumenten geeft om hun samenleving te begrijpen, maakt dit mensen van hen die denken, dat de sociale wereld die zij leren zien in hun milieu, een natuurlijk iets is. Terwijl dat niet zo is, want het is altijd een product van de geschiedenis, besluit Lahire.

Thom Holterman

LAHIRE, Bernard, Pour la sociologie. Et pour en finir avec une prétendue ‘culture de l’excuse’, Éditions La Découverte, Paris, 2016, 182 blz., prijs 13,50 euro.

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: