Skip to content

Maffiastaat En Mediamaffia

20/06/2016

No-plan

Veertig jaar geleden verscheen er van de Hongaars-Franse architect en socioloog Yona Friedman (1923) een boek getiteld Hoe te leven tussen anderen zonder leider te zijn en zonder slaaf te zijn? (1974). Dit boek is onlangs in een herdruk verschenen, waarbij de auteur in de titel één woord heeft gewijzigd: ‘tussen’ (entre) is vervangen door ‘met’ (avec), waardoor de titel nu luidt Comment vivre avec les autres sans être chef et sans être esclave? (2016). In een boek van hem van een jaar later met als titel Utopies réalisables (Realiseerbare utopieën; heruitgave in 2000), komt hij ondermeer over de maffiastaat en de mediamaffia te spreken.

 Overstad

 Ville Spatiale over the existing city (Mobiele architectuur, Parijs, 1959)

Yona Friedman, van wie ik naar mijn idee nooit eerder had gehoord, is, zo leert de Franse Wikipedia een architect op papier – hij schetst en maakt maquettes om zijn ideeën over wonen, stedenbouw en urbanisme te visualiseren. Hierin klinkt zijn visie op een wenselijk maatschappijconcept door. Daarbij kan kritiek op het bestaande maatschappijconcept niet uitblijven. Eerst vraag ik aandacht voor zijn Comment vivre avec les autres, daarna komt het andere boek aan de orde.

Voorkant.Comment

Zonder leider en slaaf te zijn

Het eerste genoemde boek is bijna geheel gevuld met tekeningetjes en modelmatig geschetste situaties of ‘kaarten’ aangaande verhoudingen van mensen (met name invloedsrelaties). Dit vormt dan ook als het ware het stripboek van het jaar erop verschenen boek Realiseerbare utopieën.

Friedman houdt zich bezig met het leven van mensen in groepsverbanden. Hij besteedt aandacht aan groepsgrootte, mede in relatie tot het bestuderen van de omvang van steden. Telkens komen de verschijnselen hiërarchie en gelijkwaardigheid (gelijkheid) aan de orde. Om te zien hoe hij dit doet, verschaf ik twee voorbeelden. Prent I brengt ‘hiërarchie’ in kaart en prent II ‘gelijkheid’. De prenten of ‘kaarten’ worden geflankeerd door een met de hand geschreven tekst.

 

Prent I

                   Prent I

De bijbehorende tekst bij prent I leert: de ‘kaart’ toont de mathematische structuur van de groep (1). De hiërarchie van de sociale situaties toont ons zijn sociale structuur (2). De sociale structuur van de groep hangt af van haar mathematische structuur.

 

Prent II

                     Prent II

 

Voor prent II geeft dit weer, zo formuleert Friedman: een groep als deze is een egalitaire groep (een groep van gelijken) want de sociale situatie is voor ieder in de groep dezelfde; (1) de mathematische structuur, (2) de sociale structuur.

 

 

Hoe staat Yona Friedman na veertig jaar zelf tegenover zijn tekst? Wel, zo schrijft hij in de inleiding bij de heruitgave van 2016 van zijn ‘stripboek’: ‘Ik ben verbaasd over de actualiteit èn ik verbaas mij over mijn naïviteit van veertig jaar terug! Het is overigens nodig dat kinderen (ongeacht hun leeftijd) naïeve boeken schrijven. Het is de naïviteit van hun ontdekking van de wereld die nodig is, want hoewel de naïviteit nooit van vergissen gevrijwaard is, ze is nimmer een weloverwogen leugen. (…) Indertijd is gezegd dat de titel alleen al een heel programma omvat. Dat is waar. Maar wel een programma voor iedereen en niet een politiek programma’. Hier spreekt de libertair in Friedman…

Maffiastaat

Voorkant.Utopie

Het voorwoord bij Realiseerbare utopieën (1975) opent met een veroordeling van en kritiek op twee ‘ellendige’ verschijnselen in ons tijdperk: de maffiastaat (l’État mafia) en de mediamaffia (mafia des média; pers, televisie, enz.). Het bestaan van een maffiastaat is, aldus Friedman, de consequentie van de onmogelijkheid om de klassieke democratische staat in te richten vanaf het moment dat de dimensies van de staat bepaalde grenzen overschrijden.

De mediamaffia ziet Friedman als het direct gevolg van deze overdimensionering. [Te denken is aan de wijze waarop de Franse multimiljardair Vincent Bolloré binnen de media opereert; zie het paginagrote artikel in Le Monde van 21 mei 2016.] De nederlaag van de democratie en de mondiale communicatie tussen mensen, leidt logischerwijs tot de vorming van deze maffia’s, die handelen in onze naam en tegen onze belangen, merkt Friedman op.

Deze moderne maffia’s, de staat en de media, nemen een minder meedogenloze houding aan dan het nazisme van voorheen: zij proberen ons te overtuigen dat wij wensen wat zij willen. ‘De serie crisis die wij ondergaan, laat Friedman daarop volgen, ‘staan in grote tegenstelling tot de beloftes van de staat en de media. Het is nauwelijks mogelijk dit anders te zien dan bedrog. Zij die deze twee maffia’s hebben gewild en aanvaard, beginnen zich er rekenschap van te geven dat zij heel stom zijn geweest of dat ook zij gebruikt zijn door de media en door de staat, waarvan de hoofdactiviteit is hen voor te liegen’. [Hedendaagse voorbeelden: (1) zich rekenschap geven van de ‘leugen’ die schuilt in het neoliberalisme, dringt door tot bij het IMF; (2) wat is er inmiddels niet allemaal aan ‘leugen’ gepasseerd in het kader van de zogeheten Teevendeal?]

De moderne staat is een mechanisme van het type maffia, schrijft Friedman. Het betreft het type organisatie, dat bedreiging als drukmiddel gebruikt [actueel voorbeeld: de afpersing via de vermogensrendementsheffing door de Nederlandse staat]. De bedreiging wordt niet uitgevoerd als men accepteert de gevraagde bijdrage te betalen. Een maffia verkoopt dus iets negatiefs, een soort non-product: ze wordt betaald om iets niet te doen (de bedreiging uitvoeren). Statelijke instituties hebben voor het uitoefenen deze functie dan ook een asymmetrisch karakter (let op prent I).

Realiseerbare politieke utopie

No-plan

Naast zijn kritiek op ondermeer de maffiastaat, spreekt Friedman ook over een realiseerbare politieke utopie. Hier gaat het duidelijk niet om een afgerond project, maar meer om een aantal schetsmatige verwijzingen naar maximale groepsgrootte en infrastructuur – dit alles gebaseerd op een negatie: de afwijzing van de mogelijkheid van een wereldstaat. De infrastructuur waarover hij spreekt, houdt een verwijzing in naar materiële projecten. Zonder diens naam tegen te komen, kan men daarbij af en toe aan Russische geograaf en anarchist Peter Kropotkin denken, die rond 1900 ook al met name in termen van een mondiale infrastructuur dacht (post, spoorwegen) en van geografische en non-geografische groepsvormingen van mensen.

Ontegenzeggelijk zitten in beide hier genoemde boeken van Friedman libertaire elementen. Ook na zoveel jaren blijven het curieuze teksten. Over zijn werk en denkbeelden vindt men meer op zijn website (klik HIER).

Thom Holterman

FRIEDMAN, Yona, Comment vivre avec les autres sans être chef et sans être esclave?, Éditions de l’éclat, [1974], Paris, herdruk 2016, 153 blz., prijs 7 euro.

FRIEDMAN, Yona, Utopies réalisables, Union Générale d’Éditions, Paris, 1975, 310 blz.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: