Skip to content

Anarchisme, Geografie En De Opstandige Geest

31/08/2016

Voorkant.Radicaal.Pedago

Aldus luidt de ondertitel van de onlangs verschenen bundel The Radicalization of Pedagogy (De radicalisering van de pedagogie). De verschillende teksten in de bundel dragen een oppositie uit tegen het neoliberalisme. Dat heeft de pedagogie – vanaf de kleuterschool tot de universiteit – gekaapt (hijacked) en houdt het in gijzeling (hostage).

 Het boek, het eerste waarna nog twee andere bundels moeten volgen, kent zijn ontstaansgeschiedenis in een bijeenkomst getiteld ‘Demanding the Imposseble’ (Vraag het onmogelijke), zoals: ‘de grenzen van de geografie overschrijden door middel van anarchisme’. Hiermee is de toon van de bundel gezet. De meeste auteurs die aan de bundel hebben bijgedragen, hebben een achtergrond als geograaf of pedagoog. Stuk voor stuk hebben zij voeling met geradicaliseerde en anarchistische stromingen.

Voorkant.Radicaal.Pedago

Radicale geografen

De eerste drie artikelen in de bundel zijn grondslaggevend voor de rest. Want hoewel ze onderling sterk verschillen qua methodische opzet en onderwerp, zijn de volgende artikelen op te vatten als uitwerkingen van bepaalde punten van die eerdere bijdragen. Sleutelfiguren in de geschiedenis van de geradicaliseerde geografie vormen de klassieke anarchisten en geografen: Peter Kropotkin (1842-1921) en Élisée Reclus (1830-1905). Hun impact voor de ‘gewone’ geografie bleef tot midden vorige eeuw praktisch onzichtbaar. Dit veranderde ondermeer toen geografen als de Franse hoogleraar geografie en specialist op het vlak van de geopolitiek, Yves Lacoste, met een tekst kwam als De geografie dient in de eerste plaats voor oorlogsvoering (1976, 2012). Hij vestigde in de beginjaren 1970 in zijn colleges en vervolgens in het door hem opgerichte tijdschrift Hérodote de aandacht op Élisée Reclus.

Dat radicale en geradicaliseerde geografen bij het anarchisme uitkomen is niet vreemd. Het anarchisme kenmerkt zich door zijn afwijzing van de staat en zijn benadrukking van het nut van onderwijs en opvoeding. De afwijzing van de staat moet ruim worden opgevat: het gaat om afwijzing van dominantie – waarvoor de staat als symbool wordt aangenomen. Met de verwerping van de staat vindt tegelijk het verwerpen van territoriale grenzen plaats – wat door radicale geografen wordt herkend. Dit lijkt evenwel te kunnen passen in de neoliberale droom van een staatloze maatschappij. Die droom is echter pure fantasie. Ga maar na.

Het neoliberalisme streeft naar deregulering en terugdringen van de staat, wat uitsluitend tot doel heeft de handen vrij te hebben om winstmaximalisatie en uitbuiting van mensen te optimaliseren. Om dit als systeem te installeren en te handhaven heeft het behoefte aan een ‘sterke’ staat. Uitzonderingsstaat en neoliberalisme zijn dan ook niet met elkaar in tegenspraak, integendeel. Het is al dominantie en onderdrukking wat de klok slaat…

Mis-education

Paul-Mis-education

De radicale geografen hebben met het anarchisme gemeen een nadruk te leggen op onderwijs en opvoeding. Langs de weg daarvan kan al vanaf jeugdige leeftijd dominantie te lijf worden gegaan. Onderwijs en opvoeding behoort te leiden tot internaliseren van autonomie en coöperatie. Dit vereist een geradicaliseerde pedagogie – iets waar anarchisten (en niet zij alleen) al eind 19de/begin 20ste eeuw mee in de slag zijn. De bundel richt zich dan ook terecht op radicalisering van de pedagogie.

Iets wat mij daarbij ontgaat, is de afwezigheid van de eerste ‘deschooling’ anarchist van na de Tweede Wereldoorlog, de Amerikaan Paul Goodman (1911-1972). In de bundel wordt zijn naam slechts één keer en dan nog terloops, genoemd. Een van zijn leidende thema’s is geweest mis-education.

In de bundel wordt wel het volle licht gezet op mensen als Ivan Illich en Paulo Freire. Het is iets dat ik vaker opmerk. De twee laatst genoemden zijn mensen die – zij erkennen dat zelf – schatplichtig zijn aan Goodman. Lees ik in de bundel over ‘do-it-yourself’ ethiek en ‘learning is about doing and being with others’, dan past dit wel naadloos in het thema radicalisering van de pedagogie, maar ik kom niet een van de bedenkers ervan tegen, zoals de Amerikaanse filosoof en pragmatist John Dewey (1859-1952). Goodman geeft herhaaldelijk aan bepaalde zienswijzen aan hem te ontlenen. Een en ander klemt te meer waar Paul Goodman, samen met zijn broer Percival, in 1947 een boek heeft gepubliceerd dat met de kritische geografie verwant is (Communitas – Means of Livelihood and Ways of Livehood). Het gaat om een misser die in een van de volgende twee bundels goed gemaakt kan worden.

Grondslagen van de bundel

Teveel leiders

Zoals ik reeds opmerkte, bevatten de eerste drie bijdragen naar mijn mening de grondslagen voor de overige teksten. Dit rechtvaardigt dat ik daar enige aandacht aan besteed. De eerste bijdrage richt zich op de behoefte aan een radicale theorie van ‘leren’ en is geschreven door Joe Curnow. Hij plaatst een en ander in wat binnen de moderne anarchistische kring ‘prefiguratie’ wordt genoemd. Overigens hielden klassieke anarchisten zich daar ook al mee bezig, zonder die term te gebruiken. Het gaat erom in het heden te doen, wat de toekomst als het ware vooruit werpt: als je mikt op een samenleving in de toekomst die niet op dominantie berust, moet je nu al beginnen dominantie af te leggen.

De tweede bijdrage is van Federico Ferretti, een geograaf en anarchist die zich vooral met Reclus heeft beziggehouden – en op wiens methode van werken hij gepromoveerd is. Hij schrijft over het radicaliseren van de pedagogie. Hij bestudeert daarbij hoe geografie en libertaire pedagogie in de 19de en 20ste eeuw bevruchtend op elkaar hebben ingewerkt.

De derde bijdrage legt zich geheel toe op ontwikkelingen van de laatste 20 à 30 jaar in Chiapas (Mexico). Levi Gahman, die zelf ruim een half jaar in dat gebied heeft doorgebracht om het zapatisme (in de praktijk) te bestuderen, confronteert in die bijdrage twee politieke verschijnselen met elkaar: het zapatisme en de neoliberale universiteiten. Hier wordt het neoliberalisme geschetst in het licht van wat dit van het onderwijs verlangt, in relatie tot optimalisatie van winstmaximalisatie en uitbuiting. Het is dat, wat zapatisten ideologisch bestrijden en via prefiguratie trachten te overwinnen – met het ontwikkelen van een parallelle samenleving zonder kapitalisme en staat. De prefiguratie wordt verwerkt in een geheel andere maatschappijvorm dan de bestaande en met een fundamenteel ander schooltype en scholing. Gahman kan – gelet op zijn beschrijving – terecht beweren dat anarchisme en zapatisme een gemeenschappelijke grondslag hebben. De zapatisten zullen zich evenwel geen anarchist noemen omdat hun vrijheidsstrijd al meer dan 500 jaar duurt…

Kortom, we hebben hier een bundel teksten die het bestuderen waard is en waarvoor je geograaf noch pedagoog hoeft te zijn. Voor wie evenwel geografie of pedagogie studeert en zich buiten de perken ervan wil begeven, is de bundel meer dan aanbevolen.

Thom Holterman

SPRINGER, Simon, Marcelo Lopes de Souza en Richard J. White, Te Radicalization of Pedagogy, Anarchism, Geography, and the Spirit of Revolt, Rowman & Littlefield, London, New York, 2016, 279 blz.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: