Skip to content

Spanje 1936-1937: De Sociale Revolutie Onder De Voet Gelopen

29/09/2016

spanje36

Dit jaar is al meerdere keren aandacht besteed aan het feit dat tachtig jaar geleden in Spanje een revolutionaire periode begon: een sociale revolutie die door een burgeroorlog onder de voet werd gelopen in de strijd tegen het fascisme. Iedereen probeerde daarbij zijn politieke gelijk te halen – waarbij vaak zonder scrupules werd gehandeld (moord werd niet geschuwd). In de sociale revolutie hadden anarchisten een hun aandeel – evenals in de erop volgende burgeroorlog.

Het halen van het eigen gelijk zet zich tot op deze dag voort, zoals ik opmaak uit de brochure die gezamenlijk door left-dis.nl en Arbeidersstemmen is uitgebracht onder de titel Radencommunisme en Spanje 1936-1937. Deze tekst komt overeen met hoofdstuk 9 van ‘De Hollandse internationalistische communisten en de gebeurtenissen in Spanje (1936-1937)’ uit de Engelse vertaling van het oorspronkelijk in het Frans verschenen boek van Philippe Bourrinet, De Hollandse en Duitse Communistische Linkerzijde 1900-1968 (Zoetermeer, 1999). Aan de tekst is een bijlage toegevoegd, eveneens uit het Engels vertaald over wat er zich heden in Rojava (Syrisch Koerdistan) afspeelt.

spanje36

Elementen van het analysemodel ICT

De bovengenoemde brochure is mede gericht tegen sommige typen anarchisten. En omdat de bewering luidt dat van kritiek is te leren, kan het geen kwaad aandacht aan de brochure te besteden. Daar komt bij dat er in de brochure over arbeidersraden wordt gesproken en dat is weer een thema dat met name binnen het revolutionair syndicalisme valt. Eerst zal ik twee elementen van het gehanteerde analysemodel toelichten opdat anarchisten kunnen bezien of zij zich iets van de kritiek moeten aantrekken. Daarna ga ik in op hetgeen er over Rojava wordt geschreven. Verder is het handig als ik de afkorting ICT verduidelijk: die staat hier niet voor iets uit de computerwereld maar verwijst naar de ‘Internationalistische Communistische Tendens’. Binnen die ‘tendens’ is de ‘Groep van Internationale Communisten’ (GIC) actief. Het radencommunisme behoort tot een deel van hun gedachtegoed.

Van het analysemodel maakt het volgende deel uit. Gelet op de politieke situatie in Spanje 1936-1937 moest er front worden gemaakt tegen het gewelddadig opdringen van het fascisme – een opdringen dat onder leiding van de Spaans reactionaire generaal Franco stond. De GIC kritiseert de gemaakte politieke keuzes door het revolutionaire verzet tegen het fascisme. De cruciale vraag die de GIC toen bezighield luidt: ‘Was het nodig eerst op het militaire front te vechten, voordat op het ‘klassenfront’ tegen de Republikeinse regering kon worden gestreden?’ (p. 4). Het antwoord van de GIC is: ‘De eerste opgave van het proletariaat in Spanje kon alleen een politieke zijn. Om de Witte legers van Franco uit te schakelen zouden Spaanse arbeiders eerst het apparaat van de Republikeinse staat in zijn geheel moeten vernietigen, door het oprichten van echte arbeidersraden, de enige vorm van proletarische macht’ (p. 10).

casseurs

‘Casseurs’ in actie…bezig met vernietigen van de staat?

Twee kwesties. Eén: Hoe vernietig je het apparaat van de staat? Moet de staat gezien worden als een ruit, die je met een steen ingooit, of als een stoel die je stuk trapt? Zo beschouwt, wordt de staat kennelijk als een ding opgevat, want alleen daarmee correspondeert het spreken over de vernietiging van de staat, waarbij het lijkt dat de ‘casseurs’ daarmee bezig zijn. Het komt mij voor dat de GIC daar nog eens over moet nadenken. Dan twee. Dit gaat terug naar de eerdere vraag van de GIC en de daarna door haar geformuleerde ‘eerste opgave’. Ik vraag mij af hoe je toch kan toch denken dat Franco gewacht zou hebben op het op orde brengen van de politieke situatie zoals de GIC voor ogen stond… Overigens zou ik denken dat met de spontaan opgerichte arbeidersraden, soldatenmilities en de collectivisaties de staat als instelling, in ieder geval door de betrokkenen bij die raden, milities collectivisaties, ‘gepasseerd’ was. Dat om uiteenlopende redenen dit voorbeeld niet werd gevolgd is een andere zaak. Een zwaarwegende reden zal geweest zijn: voorkomen dat de anarchisten zouden kunnen zeggen, dat hun model van sociale revolutie een te volgen pad voorstelt. Wie hebben dus de ‘sociale revolutie’ in Spanje verraden?

Van het analysemodel van de GIC maakt ook het volgende deel uit : ‘de verdediging van de revolutie is alleen mogelijk op basis van de dictatuur van het proletariaat door middel van de arbeidersraden’. In het verlengde van dit element is opgenomen: ‘de uitoefening van de centrale machtsfuncties door de arbeiders zelf’ (p. 10) [mijn curs.]. Woorden zijn geduldig, maar ik zou denken dat er het een en ander aan voorbereidingen is te treffen: (a) hoe en wanneer hebben de arbeiders geleerd zelf centrale machtsfuncties uit te oefenen?; (b) welk instituut zal daarbij het initiatief nemen? (toestaan dat het ‘spontaan’ gebeurt zou immers anarchisten in de kaart spelen); (c) als de basis van dit al de ‘dictatuur van het proletariaat’ is, zal dan niet – via de substitutietheorie – de uitwerking in handen komen van de alleswetende GIC en van die organisatie dan weer diens leiding? Want is daarvan niet een historisch voorbeeld gelegen in het door de GIC gekritiseerde leninisme, trotskisme, stalinisme?

Het vormt voor mij geen garantie dat als de GIC– in het kader van de ‘dictatuur van het proletariaat’ – de macht overneemt, deze zich niet zal ontpoppen als een voorhoedebeweging die vervolgens ook de substitutietheorie zal toepassen… Daarbij moeten zeker anarchisten oppassen voor de GIC. Die ondernam namelijk in Spanje ‘een bittere en compromisloze politieke strijd tegen de hele anarchistische stroming’, zo lees ik in de brochure (p. 5, 11). Niemand kan een herhaling van die strijd uitsluiten, tenzij anarchisten zich aan de GIC onderwerpen. Overigens vermoed ik dat het toen makkelijker was zich op deze wijze politiek ‘breed’ te maken, dan te strijden tegen Franco… En waar was de GIC eigenlijk in de decennia vóór 1936 in Spanje om mee te helpen de sociale revolutie voor te bereiden? Tot zover het verleden en het analysemodel.

Heden in Rojava

revorojava

Na lezing van de tekst over Spanje 1936-1937 vroeg ik mij af welke lering daaruit is te trekken voor het heden. Het antwoord op die vraag wordt in de brochure gepoogd te geven door de politieke situatie in Rojava (Syrisch Koerdistan) te bespreken. Daarvoor gaat de auteur kritisch in op het artikel van de Amerikaanse libertaire antropoloog David Graeber, getiteld ‘Waarom negeert de wereld de revolutionaire Koerden in Syrië?’. De reden dat iemand als Graeber zich tot de politieke situatie in Rojava aangetrokken voelt, ligt in het volgende.

 

De Turkse leider Öcalan van de PKK is van ‘geloof’ veranderd. Hij heeft het marxisme-leninisme losgelaten en het model van het ‘libertair municipalisme’ van de Amerikaanse anarchist Murray Bookchin (1921-2006) omarmd. Naar die ‘politieke’ structuur heeft vervolgens de in Rojava aan de macht zijnde politieke partij PYD (Democratische Unie Partij) de bestuursstructuur van Rojava ingericht. Of dat een voldoende voorwaarde voor een sociale revolutie is, waag ik – anders dus als Graeber – te betwijfelen. Bovendien bevalt mij niet dat een politieke partij de leiding heeft en kan ik mij niet aan de indruk onttrekken dat hier – hoe dan ook – aan staatsvorming wordt gedaan (waarna de strijd zich kan ontbinden tot behoud van de ingenomen machtsposities met andere staatspretendenten).

In de bijlage wordt een en ander summierlijk uitgewerkt, waarna nog één pagina aan kritiek volgt op de stellingname door de Anarchistische Groep Nijmegen (AGN) inzake Rojava, onder de titel ‘Anarchisten in Nederland als bondgenoten van de Koerdische beweging’. De AGN zal daar wellicht al op hebben gereageerd. Ik verneem dat wel, neem ik aan. Overigens klopt de titel van het stuk niet: de AGN staat niet voor ‘anarchisten in Nederland’; de titel vormt dus een debatertruc.

revolutieren

Revolutionair bewust zijn van bredere lagen

Een laatste punt dat ik aan zal snijden is, dat de ICT zich voordoet als een klassenstrijdorganisatie. Van mij mogen zij. Toch zit ik met het volgende. Als veel van wat op het sociaalrevolutionair vlak in de wereld gebeurt (en gebeurd is) door de ICT wordt afgewezen – soms overigens met een terechte kritiek –, dan ben ik inmiddels benieuwd naar wat de ICT vindt dat er moet gebeuren. Wel zal ze antwoorden, nodig is ‘de oprichting van een internationale en internationalistische politieke beweging als onmisbaar onderdeel van de strijd tegen kapitalisme in al zijn vormen’. ‘Deze [beweging] moet in staat zijn te inspireren en het revolutionaire bewustzijn van bredere lagen van de arbeiders te verenigen’ (p. 21).

Goed, (a) was daar al niet, ooit, de ‘Eerste Internationale’ voor opgericht, in een tijd dat van de bevolking de arbeiders de overgrote meerderheid uitmaakten?; (b) was in die tijden en in de toen heersende sociale toestanden (armoede, onderdrukking) het niet vanzelfsprekend geweest, dat de arbeidersklasse ‘bereikt’ kon worden door de klassenstrijdorganisatie ten behoeve van een totale en sociale machtsovername? Jawel, het gaat om retorische vragen, bedoeld om te onderstrepen dat het wachten op de tijd, dat die internationale en alles overnemende revolutionaire beweging brede lagen van de arbeiders heeft weten te bereiken, ‘wachten op Godot’ zal betekenen. In dat geval doet de vraag zich voor: zijn er andere methoden te bedenken om een antikapitalistische, sociale, ‘fatsoenlijke maatschappij’ in te richten, waarbij er ook reeds kan worden begonnen in het heden?

Thom Holterman

Radencommunisme en Spanje 1936-1937, brochure met bijlage, uitgegeven door left-dis.nl en arbeidersstemmen, 24 blz.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: