Skip to content

Het Libertaire Yiddishland

13/11/2016

affiche_yiddishland

De onlangs verschenen Nederlandse vertaling van de biografie van de anarchiste en feministe Milly Witkop (1877-1955), de levenspartner van de anarchist Rudolf Rocker, maakt verbanden duidelijk tussen de joodse opvattingen over rechtvaardigheid en de anarchistische ideeën van Milly Witkop. Het kan dus geen kwaad om eens de geschiedenis van de herkomst van die verbanden te schetsen. Deze komen aan de orde in de hieronder weergegeven beschouwing van Furio Biagini, in een vertaling van de Belgische libertair Johny Lenaerts. [ThH]

bertolo-juifs

[De bundel waarin de beschouwing van Furio Biagini is opgenomen.]

Pogroms en emigratie

De Joodse anarchistische beweging verscheen op het einde van de 19de eeuw op het politieke toneel en werd georganiseerd door arbeiders van Russische en Poolse afkomst die vanuit het tsaristische rijk naar Frankrijk en Engeland en vervolgens naar Noord-Amerika en Argentinië zouden emigreren. Deze emigratiegolf, die in verregaande mate veroorzaakt werd door de pogroms en de politieke en economische onderdrukking, zou in één generatie eenderde van de ‘Russische’ Joden naar de exodus drijven.

In Rusland hadden jonge Joden, die naar de traditie leefden, dankzij de lectuur van klandestiene tijdschriften en de invloed van militante kernen, de buitenwereld en de revolutie ontdekt. In hun strijd tegen de overheid ontdekten ze de ware aard van de maatschappij waarin ze leefden: door het prisma van de traditionele Joodse waarden heen, d.w.z. een traditie die diepgaand gekenmerkt werd door de messiaanse hoop, vonden ze de maatschappij onrechtvaardig. Maar met uitzondering van een periode die in tijd en ruimte beperkt was, kon de Joodse libertaire beweging niet echt wortel schieten in de Joodse proletarische wereld van Oost-Europa. Men aarzelde tussen de Torah en de rode (of zwarte) vlag en men opteerde voor de emigratie naar de Nieuwe Wereld, in de hoop op betere levensomstandigheden.

Vele van degenen die vanaf 1880 op zoek naar vrijheid en economische welvaart emigreerden, hielden een eerste halte in Londen, waar ze naartoe gelokt werden door de sociaaldemocratische of anarchistische propaganda. In die tijd waren deze twee revolutionaire stromingen onder de Londense Joden nog niet zo erg verdeeld en werkten ze nog samen. Langzaamaan kreeg de anarchistische stroming de overhand op de sociaaldemocraten, en de Arbeyter Fraynd, die in 1886 opgericht was om een stem te geven aan alle stromingen van het socialisme, werd in 1892 een uitsluitend libertaire publicatie. De vruchtbaarste periode van de Joodse arbeidersbeweging in Groot-Brittannië valt samen met de komst in Londen, in januari 1895, van de Duitse anarchist Rudolf Rocker.

Het begin van de Eerste Wereldoorlog en de restrictieve maatregelen van de Britse regering voor elk soort politieke activiteit, beperkten zeer sterk de activiteit van de anarchisten en de groeperingen werden de één na de ander ontbonden. Alleen rabbijn Jacob Meir Salkind bleef over om de vlam van het anarchisme brandend te houden; hij gaf het weekblad Die Yidiche Shtime uit, dat daarop een dagblad werd. De Russische Revolutie veroorzaakte een nieuwe aderlating in de rangen van de Joodse anarchisten, zodat bij het begin van het jaar 1920 er enkel een klein groepje oude nostalgici overbleef. Het anarchisme, dat wortelde in de Jiddische cultuur, leek een overblijfsel uit het verleden en een importproduct.

Anarchisme en educatief werk

In elk geval had Londen voor vele Joodse revolutionairen een etappe op de lange weg naar de Nieuwe Wereld gevormd, en toen ze op weg gingen, namen ze in hun bagage de tactiek en de lessen van het anarchisme met zich mee. Op het einde van 1880 bestonden er in de Verenigde Staten – in New York, in Philadelphia, in Boston en in Baltimore – kleine kernen van Joodse arbeiders en intellectuelen. In deze kringen genoot de Duitse anarchistische vluchteling Johann Most een grote reputatie en kende hij vele aanhangers.

Johann Most

                 Johann Most

Johann Most was in 1881 in Amerika aangekomen en had tegen het einde van de eeuw een grote invloed op de Joodse radicale groeperingen. Hij was een begaafd spreker met een onstuimig en vurig temperament: zijn toespraken werden door een talrijk en enthousiast publiek bijgewoond. Maar enkel een minderheid van de Amerikaanse Joodse beweging nam zijn stellingen over ‘directe actie’ en ‘propaganda van de daad’ over.

 

De theoretici van het Joodse anarchisme, zoals Shaul Yanovsky of Jacob Abraham Mereison, veroordeelden het gebruik van geweld. Hun anarchisme was gericht op educatief werk: het was niet toevallig dat hun activiteit voornamelijk plaatsvond binnen de structuur van bepaalde tijdschriften, zoals die van de Kropotkine Literary Society, of binnen de structuur van pedagogische instellingen, zoals de Francisco Ferrer Modern School van Stelton, dat georganiseerd was naar het model van de Moderne School van Francisco Ferrer.

Met name Mereison leverde een originele bijdrage aan het anarchistische gedachtegoed en beïnvloedde de Joodse militanten van vele landen. Hij vond het noodzakelijk om het anarchisme te bevrijden van zijn band met het communisme, en de revolutionaire methodes leken hem niet de enig mogelijke vorm van anarchistische tactiek. Communisme en revolutie konden en moesten aanvaard worden, maar ze waren niet onontbeerlijk om een theorie van het anarchisme te formuleren die in wezen gebaseerd moest zijn op het vrijheidsbeginsel. Hij drukte dikwijls onorthodoxe standpunten uit, zoals het idee dat de anarchisten politiek actief zouden moeten zijn en, indien het nodig mocht blijken, aan verkiezingen zouden moeten deelnemen.

De invloed van de anarchisten nam erg toe na de Haymarket-affaire (1886-1887), als gevolg waarvan vijf onschuldige anarchisten van Engelstalige en Duitstalige groeperingen geëxecuteerd werden. De morele verontwaardiging die deze episode van absolute onrechtvaardigheid opriep, stimuleerde de interesse voor de libertaire ideeën onder de Joodse arbeiders en jonge intellectuelen. Zodra zij voor het anarchisme gewonnen waren, voerden ze een onophoudelijke campagne om de anarchistische en socialistische ideeën te verspreiden via het organiseren van clubs, via de pers en de verspreiding van pamfletten en brochures, maar vooral door het oprichten van verschillende bladen.

fas

Pluralistische tribune in de Joodse wereld

Het eerste Amerikaanse anarchistische weekblad in het Jiddisch, de Varhayt, werd in 1889 in New York door de Joodse anarchistische groepering Pionire der Frayhayt opgericht. Op 4 juli 1890 verscheen, eveneens in New York, het eerste nummer van Freie Arbeiter Stimme, ongetwijfeld een van de bladen dat in de geschiedenis van de internationale anarchistische beweging het langste leven beschoren was. De eerste eindredacteur was de dichter David Edelstadt (1886-1892), wiens revolutionaire gedichten dagelijks gezongen werden door arbeiders van vele landen.

Na zijn dood zou Shaul Yanovsky (1864-1939) gedurende meer dan twintig jaar ononderbroken het blad leiden. Onder zijn leiding zou het blad omgevormd worden tot een vrije tribune en opengesteld worden voor iedereen die een afwijkende mening wilde verkondigen. Het blad steeg in oplage, om bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog een oplage van 20.000 exemplaren te bereiken. Het succes van het blad valt vooral te verklaren door de afwezigheid van sectarisme en door de wil om een pluralistische tribune in de Joodse wereld te creëren, alsook door aldus op een concrete manier de libertaire visie te realiseren van een levensruimte waarin iedereen zich vrijelijk kan uiten.

Joodse anarchistische beweging in Rusland en Noord-Amerika

In het begin van de twintigste eeuw dook de Joodse anarchistische beweging eveneens op onder de Joden die in Rusland en in Polen gebleven waren. Bialystok, centrum van de Joodse arbeidersbeweging van de ‘residentiezone’, werd de wieg van het Russische anarchisme. In 1903 werd door enkele voormalige leden van de Bund de groepering ‘Borba’ opgericht. Aanvankelijk telde het een tiental leden. De organisatie was actief op propagandistisch vlak en in de verspreiding van libertaire ideeën via de publicatie van brochures en pamfletten die naar alle grote steden van Rusland verstuurd werden. In de loop van het jaar 1905 namen de anarchisten actief deel aan de revolutie en aan de sovjets die er gevormd werden.

revolutionary-yiddishland

Na de mislukking van de revolutionaire opstanden werd de Russische anarchistische beweging geconfronteerd met een harde repressie en waren vele militanten verplicht naar het buitenland te vluchten, waar ze hun groeperingen opnieuw oprichtten. Vanaf dat moment begon de anarchistische beweging af te nemen en zou ze altijd minder leden tellen dan de sociaaldemocraten en de sociaal-revolutionairen. Na de val van de tsaar in 1917 zouden de anarchistische groeperingen opnieuw opgericht worden en werden de libertaire ideeën in alle regio’s van het oude rijk verspreid. Met de machtsovername door de bolsjewieken, waar de anarchisten oorspronkelijk mee samengewerkt hadden, kende de beweging een terugval, om tegen het einde van 1922 vrijwel tot stilstand te komen.

De door de bolsjewieken veroorzaakte crisis in de anarchstische beweging na de Russische Revolutie, raakte ook de Noord-Amerikaanse anarchistische beweging. Zij zou zich daarvan niet herstellen. De anarchistische kringen werden langzaamaan voornamelijk sociale en culturele verenigingen. De crisissituatie van het Amerikaanse anarchisme had ook schadelijke gevolgen voor de leiding van de Freie Arbeiter Stimme, die zich vanaf dan dikwijls in moeilijkheden zou bevinden. De verantwoordelijkheid van het blad werd eerst aan Joseph Cohen toegewezen, vervolgens aan Mark Mratchny, en ten slotte aan Ahrne Thorne, dankzij wie het blad een nieuwe bloeiperiode kende en zijn plaats verwierf in de Joodse culturele en intellectuele wereld.

In december 1977 kwam er een eind aan de publicatie van de Freie Arbeiter Stimme, als gevolg van de steeds grotere druk- en verspreidingskosten, maar ook en vooral door een terugval in de verkoop. De opheffing van het blad betekende het einde van de Joodse anarchistische beweging in de Verenigde Staten. Op het moment van haar verdwijning, na haast 86 jaar, was het blad de oudste Jiddische publicatie ter wereld en, afgezien van de Freedom, dat in Londen gepubliceerd werd en opgericht was in 1886, was het het oudste bestaande anarchistische blad.

affiche_yiddishland

Culturele activiteiten en antireligieuze propaganda

Voor de Eerste Wereldoorlog bestond er ook een consistente en dynamische Joodse beweging in Argentinië. In die jaren waren de Joodse anarchisten er vertegenwoordigd door de groepering Arbeyter Fraynd, die opgericht was door enkele arbeiders uit Engeland, waar ze beïnvloed waren door de ideeën van Kropotkin en Rocker. Zijn militanten ontplooiden vele culturele activiteiten en zouden vanaf 1907 het maandblad Das Arbeter Lebn uitgeven. In de herfst van 1908 verscheen eveneens het blad Lebn un Frayhayt, en vanaf het daarop volgende jaar een Jiddische bijlage bij het dagblad van de Argentijnse anarchisten, La Protesta. In 1916 richtten de Joodse anarchisten van Buenos Aires de Ratzionalistische Liga op, samen met een boekhandel en een leeszaal. Na de Eerste Wereldoorlog slaagden alleen enkele kleine groeperingen erin een zekere activiteit te ontwikkelen en hun eigen bladen op regelmatige basis uit te geven. Met name Dos Fraye Vort, Die Frayhayt Shtime, Arbeit, Arbet Kultur.

Wat in al die landen de Joodse anarchisten een zekere beroemdheid leverden, was de felheid van hun antireligieuze propaganda. Mensen die niet met de Joodse traditie vertrouwd waren snapten niet de betekenis van de parodieën van sacrale rituelen en teksten. Dit bevestigt het vermoeden dat het publiek van de anarchisten voor een groot gedeelte bestond uit voormalige leerlingen van de Talmud-scholen, die volkomen vertrouwd waren met de Joodse traditie. Zelfs onder een negatieve vorm en op een uitgesproken manier drong overigens deze traditie in alle aspecten van de Joodse anarchistische beweging door. Tot in de bewondering van de militanten voor de belangrijkste leiders van de beweging, wat nog iets behouden had van het eerbiedige respect van de chassidim voor hun ‘Rebbe’. Met verloop van tijd zou evenwel een veel subtielere en veel diepere benadering van de problemen in verband met het spirituele leven in de pers en de literatuur van de Joodse anarchisten tevoorschijn treden, terwijl de simplistische antireligieuze propaganda langzaam zou verdwijnen.

Momenteel blijft er van de Joodse anarchistische beweging slechts een verre echo over. In Londen, New York, Buenos Aires zal men maar moeilijk de sporen terugvinden van deze strijdvaardige pioniers van de vrijheid die begeesterd waren door revolutionaire idealen. Het zal nog moeilijker zijn er de sporen van terug te vinden in Oost-Europa, waar het stalinisme de Joodse arbeidersbeweging verstikt heeft en waar de Shoah elke Joodse aanwezigheid uitgewist heeft. Zelfs de plaatsen waar ooit immense massa’s samenkwamen, bestaan niet meer. Er blijft niettemin de herinnering aan een traditie van toewijding en van heroïsme, van de verbeten verdediging van vrijheid en van menselijke waardigheid.

Furio Biagini

Uit: Amedeo Bertolo (ed.), Juifs et anarchistes, Paris-Tel Aviv: Editions de l’éclat, 2008. Vertaling: Johny Lenaerts.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: