Skip to content

Burgerlijke Ongehoorzaamheid

09/02/2017

voorkant-debouzy

Het heeft er veel van weg dat in Frankrijk niemand iets over burgerlijke ongehoorzaamheid en non-violence (geen geweld) kan schrijven, of hij of zij vindt de Franse ‘réfractaire’ (militaire dienstweigeraar) en libertaire auteur André Bernard op zijn of haar pad. In dit geval betreft het Marianne Debouzy. Zij publiceerde vorig jaar haar studie La Désobéissance civile aux États-Unis et en France, 1970-2014 (Burgerlijke ongehoorzaamheid in de Verenigde Staten en Frankrijk, 1970-2014; Rennes, 2016).

Toen ik die titel een tijdje geleden voorbij zag komen, vroeg ik me al af hoe het dan zat met de periode voorafgaande aan 1970. Burgerlijke ongehoorzaamheid heeft toch een geschiedenis? Zeker ook in Frankrijk met zijn antimilitaristische verleden en verzet tegen de Algerijnse oorlog. Een commentaar van André Bernard kon dus niet uitblijven. En ziedaar, hij verpakte het in een boekje van zakformaat, waarbij hij Erica Fraters als auteursnaam gebruikte. De titel luidt La Désobéissance civile des réfractaires non-violents à la guerre d’Algérie, (De burgerlijke ongehoorzaamheid van niet gewelddadige dienstweigeraars tegen de Algerijnse oorlog).

voorkant-desob089

Vrijwillig ballingschap

Erica Fraters is geen persoon maar een anagram (door letterverplaatsing een ander woord vormen) voor réfractaire. De naam komt men tegen als het om antimilitaristische publicaties gaat over de periode van de Algerijnse oorlog. Dat André Bernard zich zo vastbijt in deze kwestie is niet vreemd. Vóór 1962 gold er in Frankrijk een militaire dienstplicht zonder de mogelijkheid van een wettelijk beroep op gewetensbezwaren militaire dienst. Wie die dienstplicht weigerde te vervullen, kwam een paar jaar in de gevangenis terecht. Na vrijlating kreeg men die plicht weer opgelegd en bij weigering verdween men opnieuw in de gevangenis. Zo repeteerde zich dat en tientellen jongeren zaten dan ook jaren in detentie. Eigenlijk was er maar een manier om daaraan te ontkomen: kiezen voor vrijwillig ballingschap. Het is waar ook André Bernard eind jaren 1950 voor koos, met Zwitserland als bestemming. Hij bleef vervolgens zijn hele leven ‘réfractaire’…

Dit betekent dat hij burgerlijke ongehoorzaamheid veel eerder in tijd situeert dan 1970. Marianne Debouzy krijgt in het nieuwe boekje van André dan ook uitgemeten dat haar tekst incorrect is of op zijn minst nonchalant. Onderwijl licht hij de antimilitaristische acties tegen de Algerijnse oorlog toe (waaraan hij als activist meedeed) en relateert hij die aan acties voor een Franse dienstweigeringswet. Verder laat hij zien dat men burgerlijke ongehoorzaamheid niet moet verwarren met non-violence. De Amerikaanse maatschappijcriticus Henri Thoreau (1817-1862) is bijvoorbeeld wel een van de figuren in de geschiedenis aan wie het idee van de burgerlijke ongehoorzaamheid wordt ontleend, maar hij heeft nooit nadrukkelijk de non-violence verdedigd.

Burgerlijke ongehoorzaamheid

voorkant-schuyt

Tot slot een enkel woord over Nederland. Met mensen als Domela Nieuwenhuis, Clara Wichmann, Bart de Ligt was het begin vorige eeuw wat het antimilitarisme aangaat, gidsland. In dat kader is ook burgerlijke ongehoorzaamheid van toepassing geweest. Het verschijnsel kwam weer op in de jaren 1960-1970. Het is dus niet opmerkelijk dat juist een Nederlandse jurist en socioloog, Kees Schuyt, na het bestuderen in de Verenigde Staten van het verschijnsel burgerlijke ongehoorzaamheid, op dit onderwerp in 1972 promoveerde. De titel van zijn boek luidt Recht, orde en burgerlijke ongehoorzaamheid, Leiden, 1972 (diss.).

In die tijd heeft het heel wat tongen losgemaakt en menig tijdschrift publiceerde erover. Ik zeg niet dat Schuyt het laatste woord over dit onderwerp schreef, maar de discussie verstomde uiteindelijk wel. Wie nu dit onderwerp oppakt, moet niet de fout maken waarop André Bernard Marianne Debouzy betrapte.

Thom Holterman

Fraters, Erica, La Désobéissance civiles des réfractaires non-violents à la guerre d’Algérie, Les Éditions libertaires, Saint-Georges-d’Oléron, 33 blz., prijs 6 euro (geïllustreerd).

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: