Skip to content

Reizen In Het Land Van De Hoop: Van Arbeidersbeweging Tot Sociale Beweging

16/04/2017

In socialistische en anarchistische kringen leeft het activisme. Om uiteenlopende redenen zijn daarbij jongeren oververtegenwoordigd. En gelukkig maar. Zo wordt extra zichtbaar dat sociale actie juist onder hen als vorm van manifesteren springlevend is. De levensloop van ieder afzonderlijk geeft te zien, dat wanneer de jaren verstrijken er verloop van activiteiten is. Velen haken af, eveneens om uiteenlopende redenen. Je hoort niets meer van hen. Sommigen zie je soms terug in diametraal tegenovergestelde politieke kringen. Anderen blijven in het spoor maar verleggen hun bezigheden. De levensloop van de Franse onderwijzer en nadien historicus, Jean Maitron (1910-1987) is iemand die in het spoor is gebleven, maar wel een duidelijke overstap van soort activiteiten maakte.

Maitron is in zijn jeugd een activistische communist, zo een die mede om ideologische redenen drie weken op vakantie gaat in de Sovjet-Unie van zomer 1933. De realiteit van het stalinisme brengt hem bij zinnen. Vervolgens maakt hij van dichtbij de opkomst mee van het nazisme (door een verblijf, financieel mogelijk gemaakt door een beurs, in Berlijn van december 1933-juni 1934). In 1935 maakt hij een reis naar Barcelona waar hij kennis maakt met revolutionaire activisten. Het niet-aanvalsverdrag tussen het Duitsland van Hitler en de Sovjet-Unie van Stalin, in augustus 1939, breekt zijn moreel. Hij trekt zich terug uit het activisme, maar hij komt na de Tweede Wereldoorlog terug wanneer sociale geschiedenis zijn intellectuele vluchtheuvel wordt. Wat dan volgt, is zijn ontpopping als sociale historicus en zijn ongekende productie. Ik kom hierover te spreken naar aanleiding van het onlangs verschenen boek van de Franse journalist Edwy Plenel, getiteld Voyage en terres d’espoir (Reizen in het land van de hoop), een boek uitgegeven ter ere van het werk van Maitron.

Maitron: de dictionaire

Jean Maitron

Jean Maitron is zich op een bijzondere manier met de geschiedenis van het socialisme gaan bezighouden. Hij heeft van iedereen die op welke wijze ook voor de ‘sociale kwestie’ actief is geweest, diens biografie(tje) willen boekstaven, ook al zijn zij verder onbekend gebleven. In 1964 richtte hij daartoe op de Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier (Biografische dictionaire van de arbeidersbeweging). Al werkend daaraan bleek zijn onderzoeksveld veel ruimer te zijn. Het omvatte namelijk ook de ‘sociale beweging’. Zo kwam hij de activiteiten tegen van vrouwen, vreemdelingen, immigranten, gekoloniseerden, jongeren, intellectuelen, kunstenaars, enz., ieder met hun eigen agenda’s en democratische verwachtingen, waarbij de sociale kwestie evenwel het beslissende handvat van die activiteiten was. In 2006 ging de serie dan ook heten Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier, mouvement sociale.

Tot zijn dood in 1987 heeft Maitron gewerkt aan ‘zijn’ Dictionnaire, eerst bijgestaan door de mederedacteur Claude Pennetier, die vervolgens het werk voortzette. De laatste werkte daarna weer samen met Paul Boulland. Het huzarenstuk is nu wat de oorspronkelijke ambities aangaat, opgeleverd (maar er is altijd geschiedenis en het zal dus nooit af zijn). Het omvat inmiddels 76 delen en drie Cd-roms, waarin meer dan 165.000 biografieën van activisten (m/v) zijn opgenomen over de periode 1789-1968, dit alles geredigeerd dankzij een netwerk van meer dan 1450 auteurs. Het hele werk is in vijf periodes onder verdeeld en kent internationale dictionaires en thematisch opgestelde delen (zoals ‘De anarchisten’, de ‘Spoorwegbeambten’). Het werk is op Internet te raadplegen, maar nog niet gratis (‘Maitron‘).

De zogeheten Maitron is vermoedelijk aan weinigen bekend in de lage landen, mede omdat die zich sterk betrekt op de Franse arbeiders- en sociale beweging, waaronder de anarchistische. Jean Maitron is zelf nooit anarchist of libertair geweest, maar heeft zich wel steeds tot de anarchistische beweging in al zijn facetten aangetrokken gevoeld. Het heeft hem er dus niet van weerhouden om vele biografieën van anarchisten in zijn Dictionnaire op te nemen, ook die van hen van de ‘propaganda van de daad’, van de wanhopige revoltes, van de weigeraars van het staatsgezag en de partijdiscipline. Van hem is onder meer ook bekend Le mouvement anarchiste en France, des origines à 1914, twee delen, 1975 (dit is een bewerkte tweede druk van het boek uit 1951; deze tweede druk kent vervolgens een herdruk in 2011).

Hommage

Het boek van Edwy Plenel, Reizen in het land van de hoop, gaat over het werk dat de gebruiksnaam Maitron draagt. Plenel heeft een ruime inleiding geschreven over dat werk en hij besteedt uiteraard ook de nodige aandacht aan de persoon van Jean Maitron. Het hoofdbestanddeel van Plenel’s boek (p. 77-470) bestaat uit de ‘reis’ die Plenel zelf door de delen van de Maitron maakte. Hij neemt een aantal biografieën uit de Maitron over om die van introducties te voorzien die een verklaring geven voor zijn keuze. Op die reis komt hij ook anarchisten tegen die Plenel in zijn boek bijeenbrengt onder subtitels als ‘De archipel van de vrijheid’, ‘De kleuterschool en kunstgeschiedenis’ en ‘Drie communards’. Aldus vindt men biografieën van een aanmerkelijk aantal leden van de familie Reclus.

De samenvatting die Plenel heeft gemaakt moet het vooral hebben van zijn ‘reis’ door de Maitron. Hij wil de lezer daarmee deelgenoot maken van het waarom van het activisme en door wie dit allemaal is vertolkt. Het gaat erom met het activisme de sociale kwestie onder de aandacht te brengen en om verbetering en fundamentele sociale verandering te bewerkstelligen. Plenel heeft ervoor gekozen vooral biografieën van mensen op te nemen die geen (grote) bekendheid hebben verworven, dit afgewisseld met personen die dat wel hebben. Daarmee leert men dat met louter bekende personen er geen sociale beweging zou kunnen bestaan. En het is geheel conform de gedachte van Jean Maitron om daaraan te denken.

Wat de Maitron door de biografieën ook zichtbaar maakt, is de sociale strijd van mensen, in al zijn kleuren en gedaanten. Politieke partijen kunnen zonder die inzet bepaalde parlementaire acties niet met succes afronden. Echter, zo kan worden opgemerkt, hebben zogeheten linkse politieke partijen zich meer en meer gericht op verkiezingsprogramma’s en inzet van partijgenoten rond verkiezingen, in plaatst van op volksmobilisatie op basis van een beginselprogramma. En zo kan het gebeuren dat François Hollande, zoals Plenel schrijft, als gekozen president voor de Franse socialistische partij (PS) liever het feest van de electorale overwinning van mei 1936 van het ‘Front populaire’ viert, dan de stakingen die in juni 1936 hun hoogtepunt hadden.

Het zicht is vooral geconcentreerd op het pluche, op het zijn van bestuurderspartij. De teloorgang van de PS, de evenknie van de PvdA, wordt meer dan zichtbaar. Ging de PvdA bij de verkiezingen in maart 2017 grondig de mist in, het laat zich raden dat over een aantal weken bij de Franse presidentsverkiezingen hetzelfde met de PS gebeurt. De interne discussie concentreert zich niet op het algehele ideologische falen, het zich verkocht hebben aan het neoliberalisme, neen, gejammerd wordt dat het nu geen bestuurderspartij meer kan zijn. Het volk is in die optiek uitsluitend stemvee, ten behoeve van hen die ambities hebben zich in een maatpak van 7000 euro te laten hijsen of een kapper ‘aan huis’ hebben voor 10.000 euro in de maand (gelijk Hollande als president). ‘Als je haar maar goed zit’, zei een oude bekende van mij van weleer altijd… Maitron was uit ander hout gesneden!

Thom Holterman

PLENEL Edwy, Voyage en terres d’espoir, Les Éditions de l’Atelier, Ivry-sur-Seine, 2016, 479 blz., prijs 25 euro.

 

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: