Skip to content

Het Universeel Feminisme Van Femen. Het Naakte Lichaam Als Politiek Actiemiddel. De Obsessie Van Religies

23/04/2017

In hun boek Anatomie de l’oppression (Anatomie van de onderdrukking; Seuil, Parijs, 2017) schrijven de Franse Femen-activistes Inna Shevchenko en Pauline Hillier gedetailleerd over de aanslag die religies plegen op elk deel van het vrouwelijk lichaam. Het boek is daarvoor in zeven hoofdstukken ingedeeld: het gezicht, de borsten, het hart, de buik, de handen, het geslachtsdeel en de voeten. Het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo (nr. 1287 van 22 maart 2017) heeft met de auteurs een vraaggesprek gehad. Ik heb delen van het vraaggesprek vertaald en hieronder verwerkt om hun standpunten te verduidelijken.

Obsessie van religies

Het boek wordt door Charlie Hebdo getypeerd als een chirurgisch, zeer gedocumenteerd, manifest. Het vindt zijn ondersteuning in een grondige lezing van canonieke teksten van drie monotheïstische religies en wordt geïllustreerd door getuigenissen van vrouwen die in verschillende delen van de wereld leven. Gelet op die typering voeg ik daaraan toe dat hun kritiek past in de anarchistische religiekritiek. Dit spreekt mede uit hetgeen hier volgt.

Pauline Hillier: ‘Ons feminisme is erg vleselijk wat natuurlijk heeft geleid tot een vleselijk conflict tussen religies en vrouwen. Door ons lichaam als politiek middel te gebruiken, hebben wij zelf vele aanvallen en bedreigingen moeten ondergaan, zeer vaak van de kant van religieuze integristen. […] Het lichaam van de Femen, bevrijd en vrij, daagt het patriarchaal-religieuze gezag uit en kristalliseert dus zijn haat’.

Inna Shevchenko vult aan met: ‘De obsessie van religies voor het vrouwenlichaam is het meest maffe, meest bizarre van alles. Er overkomt je iets uitzonderlijk gewelddadigs door geboren te zijn en te leven in een lichaam waarvan elk deel is omschreven, gecodificeerd en gecontroleerd zelfs voordat je zelf begonnen bent te denken. Het vrouwenlichaam kan zoveel meer dan religies hebben vastgelegd. Neem bijvoorbeeld het hoofd. […] Ieder van ons kan zich individueel omschrijven en niet alleen als meisje, echtgenote, moeder of zuster. […] De religies planten evenwel hun politieke vlaggen op ons hoofd waarmee zij hun seksistische ideeën kenbaar maken’.

Pauline over de eerste reacties op hun boek: ‘Er wordt onderkend dat het boek in staat stelt beter ons verzet tegen religies te begrijpen. In tegenstelling tot wat velen menen, zijn wij geen hersenloze en haatdragende hellevegen. Ons boek is gebouwd op tientallen recente voorbeelden en is vernietigend voor religieuze instituties. De voorbeelden maken dat iedereen, vrouwen en mannen, gelovigen en atheïsten, Femen en niet-Femen, het erover eens is dat religies een serieus probleem hebben met vrouwen’.

Universeel feminisme

Wat Femen drijft is een universeel feminisme. De vraag is of hen dit niet isoleert. Daarover Inna: ‘Voor zover dat het geval is, komt dit omdat de universele ideeën die wij verdedigen geïsoleerd zijn geraakt. Wij bevinden ons in de merkwaardige situatie waar zelfs zij van wie wij veronderstellen dat zij onze medestanders zijn, zich afkeren van het idee van de universele rechten. Dit gebeurt dan om bepaalde gemeenschap- en groepsideeën aan te kunnen hangen. Voor ons wordt de basis van het feminisme gevormd door: humanisme, een sterke en onvoorwaardelijke gelijkheid van rechten, van vrijheden, van mogelijkheden, van regels en regelgeving, toegepast zonder onderscheid naar sekse, huidskleur, etniciteit, taal, cultuur, enz. Het fascisme van Le Pen (Front National), het islam-populisme en het communautarisme (beklemtoning van minderheden en etnische gemeenschappen) hebben één ding gemeen: zij veroorzaken alle drie verdeling en afscheiding. Wanneer het feminisme de aanval opent op masculiene ideologieën, dan verdeelt zij ook. Daarom: de rechten van de vrouwen moeten universeel zijn, omdat de strijd die vrouwen leveren universeel is’.

Pauline: ‘Ik hoor steeds vaker spreken over blank, zwart, moslim, christelijk, westers of oosters feminisme… Deze verscheuring van identiteit zet een rem op onze strijd. Ik geloof serieus in menging en in solidariteit zonder grenzen. In de kern is het sterk ‘wereldburgers’ gericht, het is onze hippie-kant, trouwens, we hebben zelfs bloemenkransen op ons hoofd…’.

Vervolgens komt het regelmatig gemaakte verwijt ter sprake, dat het offensief van Femen gewelddadig is vanwege het tonen van ontblote borsten. Is het dan zo dat mannen worden gedwongen te erkennen, dat de lichamen van vrouwen hen beangstigen?

Inna: ‘Wat is gewelddadig? Een naakt lichaam, ongewapend, met een leus erop geschreven en een bloemenkrans op? Wat is nog vreedzamer dan dit beeld? Laten we eerlijk zijn: wat zij als gewelddadig beschouwen, dat is een vrouw die zich met een krachtige stem laat horen, in een actief en zelfvertrouwen uitstralend lichaam, blootgesteld aan de ogen van het publiek.

Ik ga ermee akkoord als gezegd wordt, dat een vrije vrouw een geweldselement in zich draagt voor een patriarchaal-seksistische maatschappij. De groeiende vrijheid van vrouwen is een bedreiging voor het verouderende dogmatische systeem. Wanneer vrouwen ophouden zwak en zwijgzaam te zijn, dan zal die houding het graf voor de patriarchale maatschappij graven’.

Als kwestie wordt door Charlie Hebdo aangedragen, dat zelfs Marine Le Pen zich feministe heeft genoemd. Is zij dan als medestander is op te vatten?

Inna: Wij zullen doorgaan het haar moeilijk te maken, zolang zij het feminisme in gijzeling houdt. Want dat doet zij. Zij pretendeert feministe te zijn alleen om zich te kunnen opstellen tegen migranten en moslims. In werkelijkheid blijft zij antifeministische ideeën verspreiden, zoals in de kwestie van het recht op abortus en met haar voorstellen om de werkloosheid te bestrijden door vrouwen uit te nodigen hun plaatst voor het aanrecht weer in te nemen. In de kern hebben de twee ideologieën, het rechtsextremisme van het Front National en het islamisme, vele punten met elkaar gemeen’.

Pauline: ‘Marine Le Pen en de andere presidentskandidaten zijn niet van Femen af. Wij wachten op de kandida(a)t(e) die de intellectuele moed en de politieke integriteit heeft om de waarden van het universele feminisme te verdedigen, zonder er allerlei clausules aan toe te voegen’. Tot zover het vraaggesprek in Charlie Hebdo.

Inmiddels heeft het Femen-collectief een tekst gepubliceerd getiteld Rébellion (Éditions des femmes, Parijs, 2017) waarin activistes van Femen vanuit de hele wereld hun persoonlijke getuigenissen afleggen, verbonden met hun engagement en de ontwikkeling rond thema’s als prostitutie, het geweld vrouwen aangedaan, de groei van diverse vormen van extreemrechts en integrisme, de rechten van LBGT (lesbian, gay, bisexual, transgender), de vrijheid van meningsuiting. Het doel van deze tekst is, zo luidt de introductie van de Femen-beweging is: ‘lezeressen en lezers moed in te spreken en de middelen te zoeken om zich te organiseren in het actief, krachtdadig en effectief verzetten tegen het patriarchaat. Wij zien het activisme als een vorm van burgerlijke verantwoordelijkheid. Dat is voor ons een van de principiële vormen die het feminisme noodzakelijkerwijs moet aannemen om de realisatie van een wereld van gelijken te bereiken en waarvan wij dromen’.

Het naakte lichaam als politiek actiemiddel

                           Doechoboren in actie

De actievorm die Femen heeft gekozen, past in het historisch perspectief van geestelijke weerbaarheid en geweldloos actief handelen. En wat is daarbij inderdaad meer ontwapenend dan het naakte lijf. Ook bepaalde religieuze groeperingen maakten hiervan in het verleden gebruik. Te denken is aan de Russische religieus-pacifistische beweging van de Doechoboren (Bart de Ligt spreekt over ‘doechobortsen’; in het Engels: doukhobor) . Die verwierpen vanuit hun pacifistische aannames statelijke inmenging in hun manier van leven. Zij ondervonden daarbij de tirannie en de onderdrukking van het tsaristische regime. Om zich daaraan te onttrekken emigreerde een deel van hen rond 1900 naar Canada. Daar vonden weer afsplitsingen plaats. Een gedeelte van hen bleef streng in de leer en begon in de jaren 1920 naakt te demonstreren als protest tegen de Canadese militaire dienstplicht.

Onlangs leerde ik via de net verschenen Franse vertaling (uit het Russische) van het boek getiteld Révoltée (Opstandige; Seuil, Parijs, 2017) van de jonge Russische activiste uit de jaren 1920, Evguénia Iaroslavskaïa-Markon (1902-1931) – het boek is een korte, heftige autobiografie – het volgende. Evguénia maakt zeer bewust de Russische Oktoberrevolutie 1917 mee, die zij aanhangt vanwege de belofte van vrijheid. Maar zij onderkent dat al binnen enkele maanden de nieuwe machthebbers een contrarevolutie tot ontwikkeling brengen, die zij uit alle macht gaat bestrijden. Alles er aan haat zij, uiteraard inclusief de opgerichte geheime politieke politie, de Tsjeka (bij decreet opgericht door Lenin in december 1917). Op haar blote lijf schrijft zij met grote letters ‘Dood aan de Tsjekisten’. In haar omgeving vraagt zij wie deze leus op haar borsten wil tatoeëren. In 1931 wordt zij door de nieuwe patriarchale machthebbers veroordeeld en geëxecuteerd ‘als maatregel om de maatschappij te beschermen’…Cynischer kan niet.

Decennia later zal een deel van christelijk Nederland worden opgeschrikt door een PSP-verkiezingsaffiche met het woord ‘ontwapenend’ (PSP, Pacifistisch Socialistische Partij). Afgebeeld is een blote jonge vrouw in een weiland met achter zich een koe. Het affiche zal een van de iconen worden van de vrijgevochtenheid van de jaren 1960. De laatste jaren is het naakt fietsen als actievorm in zwang, onder meer als vorm van protest tegen het gemotoriseerd verkeer in steden en om fietsveiligheid als item op de politieke agenda te krijgen. Hiermee zijn we natuurlijk een eind van het universele feminisme afgedwaald. Maar duidelijk is wel dat de inzet van het naakte lichaam niet alleen al langer bekend is als actievorm – dan nu op spectaculaire wijze door Femen ingezet –, maar ook om meer dan een reden wordt gehanteerd.

Het kan tegelijk als een (onvolkomen) graadmeter van de slakkengang gelden van veranderingsprocessen in de feministische, anti-patriarchale zin. Zo moesten uiteindelijk de Hoge Raad en vervolgens het Europese Hof voor de Rechten van de Mens eraan te pas komen om tot uitdrukking te brengen, dat het in strijd met de wet is vrouwelijke leden van een politieke partij (de zeer christelijke SGP) te weren van de kandidatenlijst van de partij, alleen omdat ze vrouw zijn. Is dat iets uit de middeleeuwen? Neen, 2013! En ondanks dat het wettelijk verboden is om mannen en vrouwen ongelijk te belonen als zij hetzelfde of gelijkwaardig werk doen, leert de praktijk dat vrouwen op de Nederlandse arbeidsmarkt voor hetzelfde werk nog steeds minder betaald krijgen dan mannen. Uit de middeleeuwen? Neen, 2016! Zulke voorbeelden maken duidelijk dat werkelijk elke positie strijd vraagt, waardoor die lijkt op ontwapenende stadsguerrilla om de patriarchaal ingestelde maatschappij te laten kantelen…

Thom Holterman

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: