Skip to content

Peter Kropotkin: Moderne Wetenschap En Anarchie

06/08/2017
tags:

De Russische anarchist en geleerde (geograaf en geoloog) Peter Kropotkin (1842-1921) heeft het anarchisme verrijkt met een aantal inzichten en concepten, zoals het verschijnsel van het wederkerig dienstbetoon. Nog steeds wordt ter verbreiding van die inzichten en concepten gewerkt aan reproductie van diens teksten. Zo las ik onlangs het bericht dat er aan de definitieve Engelstalige uitgave van Kropotkin’s Moderne Wetenschap en Anarchie wordt gewerkt (uit te geven door AK Press). Zijn bericht daarover laat Robert Graham vergezeld gaan van de inleiding die Kropotkin schreef bij die tekst. Daarin leest men dat er gedurende de menselijke geschiedenis zich steeds een strijd heeft voorgedaan tussen ‘staataanhangers’ en anarchisten. Overigens kent deze tekst een Nederlandse vertaling al uit 1904 (De Moderne Wetenschap en Anarchisme, in een bewerking van F. Domela Nieuwenhuis).

Old school anarchists

Ik verwijs naar de inleiding van Kropotkin alleen al om de interessante regels die hij schrijft over de studie van regen en wind (meteorologie) in relatie tot de voorspellende kracht van de sociale wetenschappen. Niet aan de orde stel ik hier de positivismekritiek die op Kropotkin’s wetenschapsbeoefening is te geven (zelfs in zijn tijd is hij daarvoor gekritiseerd vanuit anarchistische kring, waarbij ik denk aan de Italiaanse anarchist en tijdgenoot Malatesta). Van belang is de tweedeling die Kropotkin maakt en zijn opmerking dat die aldoor tot strijd heeft geleid. En ja, naast Proudhon is ook Kropotkin te rekenen tot de ‘old school anarchists’. Betekent dit wat hij signaleerde niet meer van belang is? Zitten wij zelf niet middenin de strijd waar hij het over had? Gaf hij in zijn De verovering van het brood niet wat aanwijzingen voor een andere maatschappij waar wij na een eeuw nog niet aan toe zijn? Vermoedelijk is een deel van de mensen vergeten dat de Oekraïense partizanenvoorman Nestor Makhno (1889-1934) juist op basis van de beginselen uit Kropotkin’s Verovering van het brood (1892) na de Oktoberrevolutie 1917 voedingsmiddelen begon te verdelen, landbouwgrond en landbouwwerktuigen ging verschaffen aan door grootgrondbezitters beroofde arme boeren, vrijwillige milities instelde om de verworvenheden veilig te stellen, enz. Langs die weg ontstond er een libertaire republiek met ongeveer twee miljoen inwoners, van de grond af opgebouwd bestaande uit vrije communes die zich federeerden. 

Hoe wordt die strijd nu gestreden met het oog op die andere maatschappij? In de komende weken zal ik daarop terugkomen met enkele bijdragen. Twee bijdragen zijn vertalingen van de hand van de Belgische libertair Johny Lenaerts, een over Rudolf Rocker en de ander over Murray Bookchin. De derde bijdrage is van de hand van een Amerikaanse criticus, Chris Hedges, over Gramsci en zijn revolutionaire inbreng via een culturele stellingname. Hieronder vertolk ik nog enkele inzichten in de inleiding te lezen die Kropotkin schreef bij zijn Moderne Wetenschap en Anarchie (integraal te vinden op de site van Robert Graham ). [ThH]

Enkele gedachten van Kropotkin in zijn Inleiding terug te vinden

Sociologische wetenschappen zijn nog steeds ver verwijderd van dezelfde mate van nauwkeurigheid als fysica of chemie, zegt Kropotkin. Zelfs met een studie van het klimaat en het weer [Meteorologie] kan men nog niet een maand of zelfs een week van tevoren voorspellen wat voor weer we zullen hebben. Het zou dwaas zijn te pretenderen dat de sociale wetenschappen, die zich met oneindig ingewikkelder dingen bezighouden dan wind en regen, maatschappelijke gebeurtenissen wetenschappelijk kunnen voorspellen. We mogen ook niet vergeten dat geleerden maar gewone mensen zijn en dat de meerderheid van hen tot de rijken behoren en derhalve de vooroordelen van deze klasse delen. Velen worden zelfs rechtstreeks door de staat betaald. Het is dus duidelijk dat anarchie ook niet uit universiteiten komt. Het klinkt heel revolutionair een dergelijke visie anno 2017 te ventileren. Waar het op aankomt is het antwoord op de vraag hoe het komt dat die visie na ruim een eeuw nog zijn gelding heeft. Hoe komt het dat we nog geen stap verder gekomen zijn? De macht is gebleven bij hen, waar die zich toen bevond.

[Een mogelijke reactie hierop is op te zetten vanuit het gebruik van de technologie. Daar doet zich een keuze voor tussen (a) gereedschappen die beheerst worden door de gebruiker en  (b) technologische systemen, die de gebruiker in hun macht krijgen (Ivan Illich). Een stap verder zit in de filosofie van de hedendaagse Amerikaanse anarchist John Zerzan die erop wijst dat de technologie in het bezit is van een elite, die daardoor automatisch macht over andere gebruikers heeft. Zijn anarchisme loopt uit op een anarcho-primitivisme. Nochtans zitten we hier met een open vraag: hoe deze macht van de elite ontmantelen? En die vraag is weer niet nieuw. thh]

Zoals het socialisme en alle andere sociale bewegingen, is anarchie geboren onder de mensen. Naar Kropotkin’s visie is de oorsprong van de anarchie geen product van wetenschappelijk onderzoek en evenmin is die ontsproten aan enig filosofisch systeem. Het zal haar vitaliteit en creatieve kracht alleen behouden zolang het een beweging van het volk blijft, stelt Kropotkin.

In menselijke samenlevingen ziet hij al eeuwenlang conflicten tussen twee verschillende stromingen van opvattingen over samenleven. Aan de ene kant ontwikkelden de massa’s, de mensen, in de vorm van gewoonten allerhande vormen van samenwerken, die nodig zijn om het maatschappelijke bestaan ​​mogelijk te maken. Het gaat om: vrede bewaren, ruzies oplossen en wederzijdse hulp bieden, enz. Heel gewone verschijnselen dus.

Aan de andere kant had je naast de massa’s, de gewone mensen dus, de magiërs, sjamanen, tovenaars, regenmakers, orakels, priesters. Die ontpopten zich als de eerste leraren van een (rudimentaire) kennis van de natuur en als de eerste grondleggers van religies (met erediensten voor de zon, de krachten van de natuur, voorouders, enz.). Op dat moment ging de eerste kiem van de studie van de natuur (astronomie, weersvoorspelling, ziekteonderzoek) hand in hand met diverse vormen van bijgeloof, uitgedrukt door verschillende rituelen en cultus. De mystieke formules waren alleen kenbaar voor de ingewijden, zorgvuldig verborgen voor de massa’s. Hier vind je een van de bronnen van machtsverbondenheid terug waarmee overheersing een legitimatie geleverd krijgt. Zo werkt het nog steeds in ons dagelijks leven. Kernvraag is dan ook: hoe raken we ervan af?

Om het samen te vatten: anarchie werd geboren in hetzelfde kritische en revolutionaire protest dat tot het socialisme in het algemeen leidde. Wat de anarchie betreft, strekt haar kritiek zich uit over al instellingen (organisaties zowel als instituties) die onderdrukken/overheersen. Het verheft zich niet alleen krachtig tegen het kapitaal maar ook tegen de handlangers en instellingen van het kapitalisme. Woorden van ruim een eeuw terug. Of ze nog waarde hebben maakt eenieder zelf uit. Vraag is hoe het zich verheffen ertegen er heden uitziet.

Peter Kropotkin (vertaling en bewerking thh.)

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: