Skip to content

Vergeten Vrouwen Van De Russische Revolutie

10/09/2017

Het is van alle tijden dat bepaalde mannen en vrouwen, in een aangegeven tijdperk alom aanwezig, uit de geschiedenis worden geschreven. Veelal vindt dat plaats op last van machthebbers of hun vazallen. Zij willen dat die namen zo spoedig mogelijk ‘gewist’ worden. Dit heeft zich ook voorgedaan in de periode van de Russische revolutie (1917). Daarover liep in het Franse weekblad Marianne een serie. Het laatste deel ervan (18-14 augustus 2017) draagt als titel ‘Het bolsjewisme tegen de revolutionaire vrouwen’.

In alles wat ik dit jaar naar aanleiding van het 100 jarig bestaan van de Russische revolutie heb vernomen (en ik besef dat dit maar een beperkt deel moet zijn geweest) ben ik het onderdeel ‘tegen de vrouwen’ verder niet tegengekomen. De revolutie wordt kennelijk geacht een mannenzaak te zijn. Zelfs, zo lijkt het, in de anarchistische geschiedschrijving zo constateerde ik rond de anarchistische Oekraïense partizanenleidster Maria Nikiforova.  Omdat die mannen dominant zijn – ook tijdens de Russische revolutie –, waren zij in staat vrouwen die hen niet aanstonden of niet deden wat zij wilden, aan de kant en of in de vergetelheid te dirigeren. En zoals gezegd, het blijft niet tot de Russische revolutie beperkt. Tijdens de Franse revolutie (1789) gingen vrouwen massaal de straat op, er werden ‘Parijse vrouwenclubs’ opgericht. Uiteindelijk bleef de hele vrouwenbeweging met lege handen in die revolutie achter. In het nu volgde laat ik Guy Konopnicki aan het woord vanuit het genoemde artikel in Marianne. [ThH]

Manhaftig

De beeldvorming van de Russische revolutie is geconstrueerd rond manhaftige figuren: Lenin, autoritaire leider, Trotsky, organisator van het Rode Leger en zeker ook Stalin. Die voorzag zich van de titel ‘vader van het volk’. Er zijn enkele namen van vrouwen blijven hangen, maar (a) bleven die trouw aan hun feministische ideeën, (b) hoe gingen de leiders om met die ideeën, (c) welke behandeling ondergingen vrouwen om ze (definitief) kwijt te raken? Dit zijn kwesties waarmee Guy Konopnicki zich bezighield.

Alexandra Kollontaï (1872-1952): van feministe tot ‘sherpa’

Alexandra Kollontaï

Kollontaï begon als feministische activiste. In het bolsjewistische bestuurssysteem klom ze op tot volkscommissaris in de eerste bolsjewistische regering. Zij vaardigde de gelijkheid van vrouwen en mannen uit en legaliseerde abortus. Maar de post van volkscommissaris behield zij niet lang. In een inleiding bij de oprichting van de ‘Jonge Communisten’, kritiseerde Lenin heftig de theorieën over vrije liefde die Kollontaï verdedigde. Projecten van haar aangaande de afschaffing van het juridisch huwelijk en het burgerlijke instituut van het gezin hadden dan ook geen enkel effect. Lenin en Trotsky hielden de seksuele revolutionaire ideeën voor een uitdrukking van burgerlijke decadentie. Zij verdedigden tegen Kollontaï in de beginselen van de traditionele trouw van het in de echt verbonden paar. Beginselen die zij niet op zichzelf toepasten als dominante mannen, gekneed in de burgerlijke hypocrisie.

Kollontaï kondigde als volkscommissaris de afschaffing van prostitutie af. Daarmee verdween het nog niet… Nadat ze aan de leiding kwam van een minderheid (‘Oppositie van links’) in de boezem van de bolsjewistische partij, gaf zij toe aan de druk van de Tsjeka (geheime dienst bij decreet opgericht door Lenin in december 1917) – nog voor zelfs de opkomst van Stalin. Zij accepteerde een positie buiten de Sovjetpropaganda en vervolgens de diplomatie (USSR-ambassadrice). Daarna werd zij vertrouwenspersoon van Stalin en op die titel de ‘sherpa’ van het pact met Hitler…

Stalin zette een streep door alle feministische verworvenheden van de revolutie, te beginnen met het recht op abortus (1936). De feministische teksten van Kollontaï werden in de vergetelheid gestopt. Na haar overlijden in 1952 had ze recht op enkele regels in de pers, zonder verwijzing naar haar rol in de revolutie en nog minder naar de feministische beweging, waarvoor zij als pionier geldt. De eerste uitgave van de meest moedige teksten van haar kwam in Frankrijk uit (Marxisme et révolution sexuelle, 1973). Het is in dit land waar zij een feministisch en revolutionair icoon werd.

Vera Zassoulitch (1849-1919): vertaalster, feministe, Russische revolutionaire

Vera Zassoulitch

De greep naar de macht door de bolsjewisten bezegelt het einde van de Russische revolutionaire geschiedenis. Die geschiedenis werd reeds vanaf het begin gekenmerkt door vrouwen. De introductie van het marxisme in Rusland heeft veel te danken aan de vertaalster Vera Zassoulitch. Zij liet in Genève de eerste Russische versie van het Communistisch Manifest verschijnen. Zij doorliep een ideologisch parcours van anarchiste, nihiliste, marxiste, zoals menigeen van de stichters van het Russische socialisme – waarbij de strijd tegen het tsarisme (en het pauperisme) de verbindende lijn vormt.

Met een revolverschot verwondde zij in maart 1878 de prefect van politie van Sint-Petersburg. Die had een politieke gevangene met een zweep laten bewerken. Het tribunaal dat over haar daad moest oordelen toonde zich buitengewoon coulant. Het gebruik van de zweep had niets met een straf maar alles met de gezindheid van de prefect te maken. Vera werd vrijgesproken. De tsarina dacht daar anders over en verbande haar per decreet.

Als bannelinge ontdekt Vera Zassoulitch het werk van Marx en begon dat niet alleen te vertalen, zij werd na verloop van tijd ook zijn adviseuse bij de analyse van de Russische economie. Zij durfde het vervolgens aan haar eigen versie van de lezing van de teksten van Marx te verdedigen. Dat moet je als vrouw in de omgeving van macho’s als Trotsky natuurlijk niet doen. Verwant met Plechanov, de eerste Russische marxistische theoreticus, kreeg zij al snel de toorn van Trotsky te verwerken. Die beschuldigde haar slechts een ‘bourgeois type in opstand’ te zijn, Marx op haar manier misbruikend. Wat Trotsky later nog over haar schrijft, getuigt van meer dan bijziendheid bij hem.

Vera Zassoulitch was niet minder feministe dan Kollontaï. Zij wees daarbij de dogmatische vorm van marxisme van Lenin af. Toen de bolsjewisten aan de macht kwamen en het uitgeven van kranten verboden werd, verloor Zassoulitch de mogelijkheden om haar mening uit te dragen. Ziek en geïsoleerd sterft ze in 1919. Wat in grote hoeveelheden in het Russisch vertaald wel uitkwam, waren werken van Marx, die zij had vertaald – maar haar naam als vertaalster werd niet vermeld… Ze had nooit bestaan.

Maria Spiridonova (1884-1941): Leider van de ‘Revolutionaire Socialisten van links’

Maria Spiridonova

In oktober 1917 vindt men aan het hoofd van een partij op dat moment de enige vrouw, Maria Spiridonova, leider van de ‘Russische Socialisten van links’ (RSvl). Trotsky zal over haar schrijven: ‘Spichtig en moedig; zij is populair, omdat ze een folteraar heeft gedood’. Zij heeft inderdaad in 1906 de verantwoordelijke die opdracht gaf tot gewelddadige onderdrukking van een boerenopstand, uitgebroken in 1905, doodgeschoten. Als het in november 1917 tot het omverwerpen van de regering komt, accepteert Lenin de hulp van RSvl. Maria Spiridonova neemt vervolgens zitting in de door Lenin gevormde regering. Die positie levert politiek gezien echter niets op en zij verlaat in maart 1918 de regering. Ze gaat openlijk met haar partij oppositie voeren. In februari 1919 wordt ze gearresteerd.

Om een openbaar proces te vermijden, werd ze gek verklaard. Het was een lumineus idee van de leider van de Tsjeka (de door Lenin opgerichte geheime dienst), Feliks Dzerzjinski. Hij stelde daarmee een nieuwe vorm van repressie in: opsluiting in een psychiatrische inrichting. Een vrouw in opstand, dat kon natuurlijk niet anders zijn dan een hysterica. In 1923 werd ze weer vrijgelaten. In de loop van de tijd volgen nog enkele veroordelingen. Dan, bij de grote politieke zuiveringsacties in 1937 wordt zij gearresteerd en veroordeeld tot 25 jaar gevangenisstraf. Omdat de bureaucratie op enig moment met haar in de maag zat, werd ze in opdracht van Stalin op 11 september 1941 in een bos gefusilleerd.

Onbuigzaam = hinderlijk

Vrouwen, slechts drie voorbeelden van hen zoals hierboven beschreven, die niet bogen voor de bolsjewistische leiders werden als hinderlijk gezien en lastig te hanteren. Die vrouwen eisten namelijk hun plaats op om op autonome wijze mede de koers te bepalen van de loop der dingen. En dat was schoppen tegen het zere been – in dit geval tegen dat van bolsjewistische leiders…

Guy Konopnicki (bewerkte vertaling door Thom Holterman)

Aanvulling als update (1 oktober 2017):

Bij toeval ontdekte ik dat Ferdinand Domela Nieuwenhuis in zijn De geschiedenis van het socialisme, Deel 3, Hoofdstuk III, p. 262, 268, aandacht heeft geschonken aan Vera Zassoulitch, alleen schreef hij haar achternaam enigszins anders: Vera Sassulitch. Gelet op de gegevens die hij verwerkte, gaat het over dezelfde vrouw. In het genoemde hoofdstuk besteedde hij ook relatief veel aandacht aan de Russische socialistische revolutionaire Sophia Perovskaya (1853-1881) en hij wees op de sterke deelneming van jonge vrouwen in de beweging. Het hoofdstuk uit Domela’s Geschiedenis is op internet te raadplegen, klik HIER.

Advertenties
One Comment leave one →
  1. Urselina van Vliet permalink
    10/09/2017 10:56

    Dank voor het aan de vergetelheid ontrukken van deze interessante, kranige, bewust door mannen onzichtbaar gemaakte vrouwen!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: