Spring naar inhoud

Elias Canetti (1905-1994): Het Dubbelzinnige Karakter Van De Massa

30/11/2017

De Duitstalige auteur Elias Canetti is een ware duizend poot. Hij is bekend als dichter, romanschrijver, toneelregisseur, antropoloog, essayist. In 1929 promoveerde hij als chemicus in welke sector hij verder nooit werkzaam was, omdat hij meer geïnteresseerd was in filosofie en letterkunde. Een halve eeuw later, zal hem in 1981 de Nobelprijs voor de Literatuur worden verleend. Onze tijd kenmerkt zich door een politieke instelling waarbij men te hoop loopt tegen een dubbele nationaliteit. Canetti beschikte over meerdere nationaliteiten, waarvan een de Zwitserse. Hij heeft zich in zijn leven op diverse plaatsen ‘gevestigd’ geweten. Identiteit, waarop rechtse politieke ideeën hameren, is evenwel iets persoonlijks en drukt, aldus Canetti, een ‘enkelvoudigheid’ uit. Politici van rechtse huize willen juist iets heel anders met die identiteit. Zij willen een muur bouwen om daarmee alles wat van buiten komt te weren. Het ultieme doel van hen is mensen in te sluiten in een ‘gestolde’ identiteit om daarmee anderen uit te sluiten [zo wil de huidige Nederlandse rechtse regering dat ieder kind het Wilhelmus leert, dat het rood-wit-en-blauw op publieke plaatsen wordt getoond als fetisj van een gestolde identiteit].

Canetti is als schrijver nergens onder te brengen. Hij is een persoonlijkheid die afkerig is van dogma’s en ideologieën en die er alles aan heeft gedaan om zich niet als meester te ontpoppen. Het denken van hem wekt, op het eerste gezicht, een tamelijk ontregelende indruk, vijandig als het staat tegenover denksystemen die ‘totalisering’ als roeping hebben. Hoewel zijn motieven ongetwijfeld meervoudig zijn, kent het werk van Canetti een grote zorg: alle aandacht schenken aan de mogelijkheid voor mensen om zich te verzetten tegen een macht die het nodig heeft hen juist te ‘verlammen’. De Franse politicoloog en filosoof Nicolas Poirier, die ik hier citeer, heb ik niet het woord ‘anarchist’ zien gebruiken in zijn zojuist verschenen boek, getiteld Canetti, Les métamorphoses contre la puissance (Metamorfoses tegen macht). Maar het had gekund, wat wellicht als te ontregelend zou kunnen worden opgevat

Opzet van het boek

Gelet op de ‘formule’ van de serie waarin het boek van Poirier is verschenen, wordt slechts één facet van het werk van Canetti aan de orde gesteld. Het boek is daarmee van beperkte omvang gebleven. Poirier behandelt het meest directe politieke aspect van het oeuvre van Canetti, te vinden in diens werk Massa en macht (ook in het Nederlands vertaald). Ik beperk mij tot de kern van Poirier’s uitwerking van dat aspect. De kern is gegeven met de dubbelzinnigheid van het karakter van de massa. Poirier licht dit in de eerste helft van zijn boek uitvoerig toe. In de tweede helft confronteert hij Canetti met enkele andere auteurs over het verschijnsel massa (zoals Freud). Ik ga daaraan voorbij.

Onder invloed van oudere literatuur over de massa, heeft het verschijnsel ‘massa’ (horde) een negatieve klank gekregen, omdat het vooral aan fascistische volksmennerij is geknoopt. Maar er zijn ook massa’s met een positief, revolutionaire karakter. Daarbij is te denken aan de massale vrouwenbeweging die zich tijdens de Franse revolutie openlijk manifesteerde en aan de Februarirevolutie in Rusland 1917. Die laatste nam zijn aanvang doordat stakende arbeidsters massaal de straat opgingen.

Omkeringsmassa

Massificatie komen we in vele vormen tegen, zoals in de verstedelijking van maatschappijen. Dit vertaalt zich in het stijgen van de macht en kracht van de massa’s. Enkele van die krachten vormen het centrum van het sociale leven (zoals sociale media), het politieke leven (zoals massamedia), maar ook het economische leven (zoals massaproductie en -consumptie). De originaliteit van Canetti is, aldus Poirier, een dubbele. Enerzijds weigert hij het verschijnsel ‘massa’ te beperken tot een verschijnsel eigen aan de moderniteit. Anderzijds is hij erop uit het vooral te begrijpen als een structureel antropologisch gegeven, eerder dan een feit verbonden met een historisch bepaalde situatie.

Poirier laat zien hoe Canetti allerlei variaties en onderscheiden in het verschijnsel massa onderkent. Zo schenkt hij aandacht aan een nuttig onderscheid om de dubbelzinnigheid van het massa begrip te analyseren: de repressieve massa en de bevrijdende massa. De massa kan vele ‘gezichten’ opzetten. Er zijn er die een sadistisch en destructief geweld ten toon spreiden en in staat zijn tot moorden op grote schaal van genocidaal karakter. Maar er zijn er ook, die zich als pacifistische volksmenigte op een legitieme wijze manifesteren tegen tirannie of om rechten op te eisen. De dichtheid (compactheid) van de masse is dus geen maat van het politieke ‘plan’ of zelfs de ethiek; het levert ook geen aanwijzing op of het om een dodelijk verschijnsel of, in tegendeel, een drager van emancipatie is.

Zo is er ook te wijzen op de ‘weigeringsmassa’, waarvan de staking een goed voorbeeld oplevert. Deze massa kan trouwens een ‘omkeringsmassa’ worden in revolutionaire periodes (vergelijk de Februaristaking 1917 in Petrograd van de Russische textielarbeidsters). Deze massa-vormen hebben een positieve betekenis, want zij worden inherent gestuurd door het verlangen naar emancipatie en door de strijd tegen onderdrukking. Een verhelderende zienswijze om te beseffen dat niet elke ‘massa’ dezelfde is.

Thom Holterman

POIRIER, Nicolas, Canetti, Les metamorphoses contre la puissance, Michalon Éditeur, Paris, 2017, 120 blz., prijs 12 euro.

[Een uitgebreide bespreking van het boek Massa en macht van Canetti is te vinden in De Groene Amsterdammer van 5 april 2017.]

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: