Spring naar inhoud

Eva, Het Eerste Symbool Van De Emancipatie

10/12/2017

           Johannes Agnoli

De Duits-Italiaanse politicoloog Johannes Agnoli (1925-2003) zal bij sommige ouderen nog bekend zijn van diens geschrift Transformatie van de democratie (1967) (nog steeds actueel en aanbevolen voor kritische geesten). Bijna twintig jaar was Agnoli hoogleraar politieke wetenschappen aan de Vrije Universiteit van Berlijn. In het laatste jaar (1990) verzorgde hij een reeks colleges over het onderwerp ‘subversieve theorie’. Uit de bandopnames van die collegereeks is een boek gemaakt en uitgegeven; de tekst is door Agnoli geautoriseerd en zoveel mogelijk in de uitgesproken vorm gelaten, verschenen onder de titel Die Subversive Theorie (1996, heruitgave 2014). Hier en daar is die door hem van ironiserende noten voorzien. Zoals Stephan Grigat opmerkte in diens bespreking van het boek jaren terug, geeft Agnoli voorbeelden van een mogelijke andere benadering van de geschiedenis van politieke filosofie en ideeën en laat zien hoe weerstanden, subversieve of zelfs gewoon oncomfortabele denkers en vooral vrouwelijke denkers in de mainstream van de wetenschap zijn genegeerd, verkeerd geïnterpreteerd of zelfs gepathologiseerd.

Agnoli ziet zichzelf als een ketterse marxist ­– wat een aantal thema’s aangaat, zit hij dicht tegen het anarchisme aan. Welke verschillen daaromtrent wellicht zijn aan te wijzen, ga ik niet uit-millimeteren. Wat het thema betreft waarom het mij hier gaat, zie ik dat verschil überhaupt niet. Het thema behelst emancipatie door omkering. En de eerste vrouw die op de omkering haar wil heeft gezet en haar handelen ernaar inrichtte, is de Bijbelse Eva, legt Agnoli uit. Hoe komt hij daarbij en welke triomf ontdekt hij?

Theorie van de omwenteling

Wat Agnoli onder subversief en subversiviteit verstaat, laat zich in het Nederlands duiden met woorden als omwenteling, ‘ondersteboven gooien’, omkeren. De subversieve theorie heeft ondermijning als onderwerp van handelen. Als marxist gebruikt Agnoli ook de term ‘negatie’. Negatie is de motor van de dialectische beweging. En dan komt de ketter in hem boven: het is een negatie zonder holle frasen, er zit destructie in, er zit een drang tot kennen, tot weten in om dat in te zetten tegen het feitelijk bestaande, tegen ‘de logica van de orde’. In de collegereeks wil hij laten zien hoe en waarom mensen en groepen mensen zich daarmee hebben beziggehouden, zodat zijn boek te lezen is als een ideeëngeschiedenis. En als het mij lukt, zegt hij, zal dit college subversief werken. Want zonder provocatie blijft het een opstapeling van weetjes en zal het geen denkimpuls geven. Waar te beginnen?

We blijven in het Middellandse zeegebied, zegt hij. Hier vinden we dat de menselijkheid gevestigd wordt door drie mythische figuren: de bijbelse Eva, de Griekse Prometheus en de Griekin Antigone. In alle drie de gevallen gaat het om de negatie van het bestaande, de negatie van geboden en verboden, de negatie van politieke en maatschappelijke wetten. Wat er bewust gebeurt, is het breken met de bepaling van mensen van buitenaf (Fremdbestimmung), het zuiver object zijn van mensen door van buitenaf komende heerschappij over mensen (Fremdherrschaft). Noem dit maar geen anarchistische optiek.

Wat die drie figuren leveren is opstand tegen een oorspronkelijke, natuurlijke, deling die tot op heden voort bestaat. Die oorspronkelijke deling kent volgens Agnoli twee vormen van monopolie: (a) het monopolie van kennis (weten) en (b) het monopolie van genot (geneugten). Het is tegen deze verdeling dat subversiviteit zich ontwikkelt. In deze sleutel zet Agnoli het bekende verhaal over Eva uit Genesis 3: zij volgt de slang en eet een appel van de boom waaraan zij niet mocht zitten; vervolgens wordt zij uit het paradijs verdreven (samen met de haar toebedachte man). Met Eva is daarmee in de visie van Agnoli het eerste symbool in de wereldgeschiedenis gegeven van de emancipatie. Zij is subversief, waarnaar zij ook handelt. *

[Salsifis is een oude groente die wij als ‘schorseneer’ kennen; cartoon geplaatst bij een recept in Siné Mensuel nr. 69, november 2017.]

Fascinerend

Eva handelt hoewel zij slechts een ‘afgeleide’ persoon is. Dat is zij in dubbele zin: ze is afgeleid uit een rib van Adam en zij is afgeleid uit de hiërarchische structuur van de oorspronkelijke paradijselijke familie. Dus: uit de toestand van het dubbel afgeleid zijn, keert zij de orde om en wil zij ook daadwerkelijk de orde omkeren. De orde ligt namelijk vast in het verbod op kennis, op weten. Het eten van de appel zal daar verandering in brengen, reden waarom dat tot een verboden vrucht is gemaakt. Maar wat zegt de slang? Haar ogen zouden geopend worden en zij zou als God weten van goed en kwaad (Genesis 3:5). De slang wordt dan wel in de Bijbel als een listig dier opgevoerd, maar Agnoli heeft ervoor al laten weten dat de slang voor de Grieken het symbool van wijsheid was en dat er in het oer-christendom ketterse groepen voorkwamen die de slang een subversief karakter toedichtten waarmee het gedrag van Eva bevestigd werd.

Het paradijselijk paar mocht de ogen niet worden geopend en tot kennis worden gebracht, want God bezat het absolute kennismonopolie. Door dit verbod te overtreden is Eva de belichaming van de eerste omwenteling (Subversion). Eva hoort de stem van de ratio. Zij weigert om in een toestand van onbewustheid te worden gehouden. Dwars door alles heen verlangt zij het ook-weten. Dit opgeëiste recht op kennis is zo gevaarlijk voor de bijbelse God, omdat als de mens kennis draagt van goed en kwaad de heerschappijverhouding tussen de Heer en de geschapen wezens plotseling omvalt – op het moment namelijk dat dit weten wordt verlangd, verliest God zijn eigenlijke bestaansgrond. Dat was volgens Agnoli de boodschap van de slang en de grond van de toorn Gods.

Verrukt verklaart Agnoli: ‘Het is fascinerend met het oog op ons onderwerp (subversiviteit/emancipatie) dat uitgerekend de vrouw optreedt als de kracht, die de nog maar pas geschapen mens uit de behaaglijke greep van de natuur rukt. Hier werd het eerste mij bekende teken gegeven van de menselijke subjectiviteit tegen het beginsel van het louter evenbeeld zijn van de Schepper’.

Thom Holterman

* We zitten hier op het terrein van de mythologie en er bestaan (dus) meerdere verhalen over de vrouwen van Adam. De eerste vrouw van hem zou Lilith zijn, die afgewezen werd omdat zij geen geslachtsgemeenschap met Adam wilde hebben. Kortom, zij verzette zich. Zie bijvoorbeeld wat Henk Abma schrijft onder de titel ‘Lilith, de eerste vrouw van Adam’.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: