Skip to content

Verzet: Toekomstdromen In De Praktijk

27/12/2017

      Gustaaf Peek

Wat is dat toch met dat kapitalisme? Wat is dat voor systeem dat er primair op gericht is winst te maken? Winst ten koste van anderen, ten koste van natuur, een systeem wat uitbuiting en ongelijkheid in stand houdt, natuurgebieden platwalst, het voedselprobleem niet oplost en er ook nog eens in slaagt velen aan zich te binden. Hoe kan het dat zo’n systeem bij de glorie van een minderheid blijft voortbestaan? Wordt het niet tijd dat de meerderheid van de bevolking het heft in eigen hand neemt? Gustaaf Peek meent van wel. Hij geeft dit weer in zijn brochure Verzet! Pleidooi voor communisme. Hieronder een bespreking ervan door Martin Smit.

Solidariteit

Het kapitalisme is een destructief systeem wat ongelijkheid in samenlevingen in stand houdt, schrijft Gustaaf Peek (auteur van onder andere de romans Armin en Godin, held) in zijn brochure Verzet! Pleidooi voor communisme. Destructief omdat het een eerlijke verdeling van kennis, macht, eigendom en inkomen in de weg staat. Destructief omdat het ten koste van grote groepen van de wereldbevolking haar eigenbelang laat prevaleren, natuur opoffert ten gunste van winstbejag en de schuld van haar eigen falen veelvuldig afwentelt op de slachtoffers van dat falen. Het is een systeem wat zich presenteert als onfeilbaar, in die hoedanigheid naties op haar hand weet en wat in stand wordt gehouden door een uitgekiende structuur van mandaten die haar door inwoners daarvan door middel van vertegenwoordiging worden gegeven.

Dat is het realistische beeld waarmee Peek in kort bestek het kapitalisme typeert. Het ontbeert solidariteit, eerlijkheid, genegenheid voor de medemens en werkelijke oplossingen voor de problemen in de samenleving en in de wereld. Het pamflet van Gustaaf Peek is geschreven in een bondige, pittige stijl, bij vlagen fel, zonder daarbij in brallerige retoriek of politiek geneuzel te vervallen. Hij proclameert zijn verhaal niet alsof hij op de kansel staat, maar beheerst werkt hij op overtuigende wijze zijn betoog uit.

Winstbejag

Aan de hand van enkele voorbeelden uit onze directe omgeving, zoals werk of studie, schetst Peek hoe het mechanisme van het kapitalisme werkt en daarmee toont hij heel simpel de onrechtvaardigheid ervan aan. Neem nu internet. De oorspronkelijke vrijplaats voor communicatie is vervallen tot een triomf van de communicatie-industrie, stelt Peek. ‘Naast ons brood heeft kapitaal nu ook onze communicatie naar zich toe getrokken, alle informatie en uitwisseling zijn voortaan onderhevig aan de goedkeuring van de profiterende minderheid.’ Want immers, het resultaat van de inspanning, het werk dat door ons gewone stervelingen wordt verricht, keert slechts in beperkte mate naar ons terug: als loon. Maar de meerwaarde van dat werk – het kapitaal – stroomt naar één particuliere partij: de baas, het bedrijf, de multinational. Daarmee is echter het verhaal niet ten einde. Want zij die kapitaal vergaren doen dat om weer méér kapitaal naar zich toe te trekken en daarbij overschrijdt het grenzen. Peek schrijft: ‘In zijn dwangmatige winstzucht ontbeert het kapitalisme morele of rationele stutten, het kent geen terughoudendheid, geen menselijke beperking’.

De vrije marktwerking die het kapitalisme zo hoog in haar vaandel heeft staan, heeft tot gevolg dat ook zaken als gezondheidszorg, nutsvoorzieningen, maar ook gewoon de spoorwegen en post er door opgeslokt worden en aan privatisering ten onder dreigen te gaan. Aan de publieke zaak valt immers weinig te verdienen.

Egalitaire samenleving

Dit kapitalisme is erin geslaagd zich te presenteren als legitiem, onvermijdelijk, als een vaststaande maatschappijvorm waaraan niet te tornen valt. Dat is knap werk van dat systeem. Het werkt heel vernuftig in alle geledingen van een samenleving door. Degenen die zich vertegenwoordigd voelen door een democratische stroming, partij en uiteindelijk door een parlement vormen weliswaar een meerderheid, toch slagen zij er niet in de hegemonie van de minderheid die onze deelname aan de kapitalistische structuren in stand houdt, te doorbreken, zo betoogt Peek. Echter, kan er iets in plaats van het kapitalisme bestaan? Is er een andere ordening van de samenleving denkbaar, een betere waarmee de mensheid meer gediend is, iets wat iedereen ten goede komt? Peek zegt van wel en dat we daarom terug moeten naar de basisprincipes van het communisme.

Terug naar het communisme, dat klinkt velen evenwel akelig in de oren. Want communisme, dat roept beelden op van goederenschaarste en repressie in een economisch autoritair gereguleerde samenleving, waarin de ‘dictatuur van het proletariaat’ de valse vlag is waaronder een streng gecentraliseerde, stalinistische macht de dienst uitmaakt. Met communisme hadden dergelijke samenlevingen echter niets te maken. Iedere democratie en vrije meningsuiting ontbrak. Peek maakt duidelijk dat het Oost-Europese communisme de draai is die Lenin en Stalin aan de leer van Marx hebben gegeven. De spontane volksopstand van 1917 werd gekaapt door de Bolsjewistische partij van Lenin. Met communisme in zijn oorspronkelijke vorm had het weinig meer van doen.

Peek typeert communisme kort en krachtig: ‘In de meest algemene zin betekent ‘communisme’ het collectieve streven naar een egalitaire samenleving, waarbij kennis, macht en inkomen rechtvaardig worden verdeeld’. Hij vervolgt met te stellen dat communisme aandringt op het einde van hiërarchie, dat machtverschillen worden beëindigd en pleit voor een van onderop democratisch functioneren van de maatschappij.

In 1848, toen Het Communistisch Manifest van Marx en Engels verscheen, stond emancipatie van de onderdrukte meerderheid voorop. Weliswaar is de maatschappelijke context gewijzigd, maar veel verworvenheden in werkomstandigheden, gezondheidszorg, onderwijs en dergelijke zijn op de strijd van communisten, socialisten en anarchisten terug te voeren.

Simpel gezegd zit het goed scheef in de samenleving, schrijft Peek. Kijk naar de gezondheidszorg, huisvesting, onderwijs, werk en inkomen. Tijd voor verandering. Peek is nuchter genoeg om te beseffen dat een revolutie zoals destijds gewenst en door Marx voorspeld werd, niet realistisch is. Maar de meerderheid van de bevolking moet toch in staat worden geacht hun onvrede om te zetten in gemeenschappelijke macht. Ieder mens heeft toekomstdromen. Collectieve toekomstdromen over een andere inrichting van de samenleving kunnen leiden tot politieke macht: een bevrijding van het kapitalisme, verzet dus.

Peek grijpt terug op het communisme maar gaat in zijn betoog voorbij aan het feit dat de basisprincipes van communisme en anarchisme niet ver uiteen liggen. Peter Kropotkin schreef er uitgebreid over in zijn Wederkerig dienstbetoon en Van veld, fabriek en werkplaats. Later zouden bepaalde communistische stromingen zich overgeven aan een van bovenaf geleide structuur en genoegen nemen met leninistische of trotskistische aanpassingen van die beginselen.

Anarchisme

Met de analyse van Peek van het kapitalisme is niets mis. Met zijn oproep tot verzet ook niet. Het manco van zijn verhaal is echter dat hij zijn pleidooi voor verzet niet concretiseert. Hij blijft steken is een algemene oproep tot verzet, misschien omdat hij te krampachtig zoekt naar voorbeelden van verzet die hij als communistisch kan betitelen. Dat is jammer en ook niet nodig. Peek had zijn gezichtsveld wellicht iets moeten verruimen. Immers, de talloze voorbeelden van pragmatisch anarchisme in de wereld zijn een bewijs van een breed verzet tegen het kapitalisme. Steeds meer proberen mensen hun idealen in de dagelijkse praktijk te realiseren. De leefbaarheid in steden, in de woon- en werkomgeving komt meer en meer in het gedrang. En in plaats van te wachten op initiatieven van de overheid of op resultaten van trage ambtelijke molens, kiezen veel mensen ervoor zelf stappen te ondernemen om hun eigen woon-, werk- en leefsituatie te verbeteren. Er zijn wereldwijd duizenden spontane initiatieven van de grond gekomen op het gebied van landbouw, energie, onderwijs, voedsel, ecologie, natuur, opvoeding en dergelijke, veelal op milieuvriendelijke, coöperatieve en democratische basis. Het is vaker gezegd: het is de concretisering van de utopie in de praktijk van alledag.

Martin Smit

PEEK, Gustaaf, Verzet! Pleidooi voor communisme, Uitg. Querido, 2017, 72 blz., prijs 8,99 euro.

[Beeldmateriaal van de Rotterdamse dichter en illustrator Manuel Kneepkens.]

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers liken dit: