Spring naar inhoud

Anarchisme & Recht? Discussie!

18/02/2018
tags:

Het wil dat ik binnen een week tweemaal een lezing in Frankrijk mocht houden over het onderwerp ‘Anarchisme & Recht’, een in Limoges (13 februari) en een in Pau (15 februari). In Limoges ging de uitnodiging uit van het Centre International de Recherches sur l’Anarchisme (afgekort: CIRA) – Limousin, en in Pau betrof het de CNT-AIT (Confédération Nationale du Travail – Association Internationale des Travailleurs). In beide gevallen ging het om een toelichting op mijn Franstalige boekje L’anarchisme c’est réglé, Une exposé anarchiste sur le droit (Lyon, 2013). De vraag ging uit naar waar het mogelijke belang voor anarchisten ligt om aandacht te hebben voor het recht als het niet uitsluitend over de verwerping van het recht gaat. Hoe is het mogelijk om een positieve kijk op het recht te hebben als je zoveel onrecht tegenkomt en afdwinging moet aanvaarden omdat het in de wet staat?

 

Hier is inderdaad werk aan de winkel, want die kijk op recht is niet onjuist maar wel onvolledig. Hij is niet onjuist omdat niet ontkent kan worden dat meer dan eens onrecht bedreven wordt onder verwijzing naar de wet. Daar komt bij dat menige wet een of meerdere artikelen kent die machthebbers de bevoegdheid geven om bepaalde zaken af te dwingen. We spreken dan over statelijke recht (en statelijke wetgeving); recht dus dat van buitenaf in de maatschappij wordt geparachuteerd (heteronoom recht). De kijk is onvolledig waar er ook heel wat niet-statelijke recht voorkomt (en bedacht kan worden zonder dat daarvoor de staat hoeft te bestaan). Als ik heel kort door de bocht ga, dan kom ik uit bij ‘anarchistisch recht’ (autonoom recht). Kan dat bestaan? Ik omschrijf deze categorie als volgt. Het gaat om (a) niet-hiërarchisch recht, (b) tussen gelijken, (c) open voor discussie en vernieuwing, (d) toegepast door en voor hen die het formuleerden, of (e) voor hen die het door vrijwillige aansluiting aanvaarden. Dit lijkt mij een acceptabele vorm van ‘recht’ voor libertair ingestelden.

Veelal richten anarchisten zich echter uitsluitend op het statelijke strafrecht. Zij wijzen dat af. Daarbij menen zij zich in één klap te kunnen ontdoen van alle ‘recht’. Bij die klap laten zij dus de twee samensmelten. Aldus menen zij daarmee een hefboom te verkrijgen voor ongenadige kritiek op de kapitalistische samenleving. Mij lijkt het verstandig die twee van elkaar scheiden om te onderkennen, dat er verschillende soorten recht bestaan (autonoom en heteronoom bijvoorbeeld). Dit geeft het anarchistisch ‘kritisch potentieel’ een dubbel kracht. Enerzijds is een kritiek op de kapitalistische maatschappij mogelijk door een gemotiveerde verwerping van het statelijke recht, inclusief het strafrecht. Aan de andere kant is het tegelijkertijd mogelijk om een positief en haalbaar beeld van een libertaire samenleving te ‘construeren’, dat niet met het argument van de onbestaanbaarheid van recht kan worden verworpen. Anarchisten erkennen wel degelijk de bestaanbaarheid van recht, als zij zelf maar de ontwerper en vaststeller ervan zijn (vergelijk mijn omschrijving van anarchistisch of libertair recht).

Discussie

In beide gevallen, zowel in Limoges als in Pau, vond er een zinnige en geanimeerde discussie plaats. Inhoudelijk onderscheidden de beide discussies zich wel naar een algemeen verschil gelet op het aanwezige gehoor. Ik ga hier niet verder over uitweiden. Slechts op één opmerkelijke ontmoeting wil ik hier wijzen.

In mijn lezing had ik enige aandacht besteed aan wat ik van enkele antropologen had opgestoken, met name van hen die in Afrika veldwerk hebben gedaan en die een aantal dingen leerden relevant voor een libertaire kijk op recht. Het was na afloop van een van de lezingen, dat ik werd aangesproken door een van de toehoorders afkomstig uit Algerije. Hij vertelde mij dat hij tot de Berberbevolking, de Kabylen, behoorde.

Het had hem getroffen, zo zei hij mij, dat wat ik als anarchistische elementen had aangewezen, die sommige ‘samenlevingen zonder staat’ kenmerken en die heden nog in Afrika voorkomen, precies die elementen zijn die pasten op de sociale organisatie van zijn dorp, in de bergen in het noorden van Algerije. Hij vertelde mij over de wijze van uitvoeren van werk (wat wij ‘publieke diensten’ zouden noemen) en relatie van dorpelingen onder elkaar om bepaalde zaken te ‘regelen’ (waarvoor wij denken, dat we de overheid nodig hebben). Waar het evenwel in de situatie van zelfbeheer op neerkomt?  Autonomie als uitdrukking van sociaal leven.

Het deed mij goed, liet ik hem weten, te horen dat wat ik door lezen meende te mogen begrijpen, gewoon in de praktijk voorkomt. Voor hoe lang nog? Ja, daarover was hij niet gerust met een (Algerijnse) staat die van alles probeert om juist die autonomie te breken.

Verder lezen?

Zoals ik opmerkte: dit alles is zeer kort door de bocht. Wie meer over het onderwerp wil lezen, zei verwezen naar de AS 179, met als thema ‘Anarchisme & Recht’ (op Internet te raadplegen; klik HIER). Zie ook mijn Anarchisme in de Lage Landen (Kelderuitgeverij, Utrecht, 2017), het sub-hoofdstuk ‘Constructief potentieel’.

Thom Holterman

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: