Spring naar inhoud

Een oude Vriend: Anton Bakels 1898-1964

06/02/2019

De Vrienden van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) mogen zich verheugen in een zeer lange traditie. Dat er al ‘vrienden’ van het IISG waren nog vóór dit in 1935 werd opgericht moge duidelijk worden uit het voorbeeld van Anton Bakels. Tijdens een acquisitiereis voor het IISG-in-oprichting stelde de latere directeur N.W. Posthumus bij Bakels in Berlijn zes kisten veilig met daarin de bibliotheek van de Communistische Arbeiter-Bildungs-Verein. Het zette de historicus Bart de Cort aan om een biografische studie van de anarchist Anton Bakels te maken. Bakels is in anarchistische kring weinig bekend, maar des te verdienstelijker is hij voor de beweging geweest. Bart de Cort werkte van 1990-2006 voor het IISG, het NEHA en het Persmuseum. In 2019 zal bij Kelderuitgeverij zijn Bakels-biografie verschijnen, getiteld ‘Het schynt dat gy u interesseert voor het anarchisme’. Hieronder een korte introductie over de activiteit van Anton Bakels van de hand van Bart de Cort. [ThH]

Anton Bakels was anarchist en uitgever – in die volgorde. Hij was een van de weinige Nederlandse anarchisten met enig internationaal aanzien. Na zijn gymnasiumtijd flaneerde hij als dandy, compleet met knuppel en slobkousen, door de straten van Haarlem. Waarschijnlijk verdiende hij als taalleraar de kost. Hij ontwikkelde een voorkeur voor Parijs boven Berlijn, voor de Franse dichters en filosofen boven de Duitse. Na kortstondige avonturen als uitgever in Boedapest, Brussel en Warschau werd hij in 1932 benoemd tot directeur van de Duitse dochter van de Haarlemse uitgeverij De Spaarnestad. Van zijn verblijf in Berlijn maakte Bakels gebruik om oude vrienden uit de anarchistische beweging te helpen. Samen met Arthur Lehning hielp hij de Russische anarchisten Senya en Mollie Fléchine bij het verkrijgen van Nederlandse paspoorten waarmee ze in de loop van 1933 vanuit Berlijn naar Parijs konden reizen. Op een van zijn trips naar Nederland bracht hij voor zijn goede vriend, de anarchist Rudolf Rocker, het manuscript voor diens magnum opus Nationalismus und Kultur in veiligheid. Na Rockers vlucht in 1933 werd de woning van Rocker door enkelen, onder wie Lehning en Bakels, leeggehaald. Zijn bibliotheek werd hem later via Amsterdam nagestuurd.

Na de oorlog verbleef Bakels opnieuw in Duitsland voor De Spaarnestad, dit keer in Düsseldorf. Via Annie Adama van Scheltema bleef hij in contact staan met het IISG. Zo was hij opnieuw met Lehning betrokken bij een poging om de memoires van Christiaan Cornelissen te publiceren.

Bij leven deed Bakels al een aantal schenkingen aan het IISG. Hier waren de briefjes bij die Ferdinand Domela Nieuwenhuis in 1918 aan Bakels schreef, een foto van François-René de Chateaubriand, het notulenboek uit 1913 van het bestuur van de in Londen gevestigde vereniging van Duitse socialisten, de Socialer Studien Cirkel (nu in het archief Max Nettlau, nummer 3050). En een album met foto’s van de opvoering van Ernst Tollers Hinkemann in Berlijn in 1924.

Naar verluidt had Bakels een van de mooiste privébibliotheken van Nederland. Na zijn plotselinge overlijden werd zijn collectie geveild. Maar niet nadat door bemiddeling van Lehning eerst een deel aan het IISG werd geschonken. Het IISG vond de schenking bijzonder genoeg om deze er in het jaarverslag 1964 uit te lichten. De verzameling bevatte onder andere de complete collectie van de Tagebücher van K.A. Varnhagen von Ense [IISG D 215/4 A 1-15], de Oeuvres complètes van Charles Fourier [IISG F 1160/1 A-F], publicaties van Alexander Herzen, Alexander von Humboldt, Georg Herwegh, Freiligrath, Bela Kun, Sébastien Faure, enige zeer zeldzame gestencilde nieuwsbrieven van het Amsterdamer Zweigbureau der III. (communistische) Internationale uit 1920 (nu in Komintern Collection, nr 10), en een 50-tal Duitse politieke pamfletten uit de jaren 1848-1849. Wat zich niet al in de collectie van het IISG bevond werd het jaar daarop geveild. Daar zat nog volop moois tussen, zoals werken van August Bebel, Karl Kautsky, Peter Kropotkin, Cesare Lombroso, Max Maurenbrecher en Nikolaï Gavrilovitch Tchernichevsky. En een jaargang van het Franse communistische blad Le Chambard Socialiste: satirique illustré uit 1893, met schitterende steendrukplaten van Petit Pierre (Steinlen).

Ook het archief van Bakels belandde na zijn dood in 1964 op het IISG. Bakels’ belang als internationaal georiënteerd anarchist wordt gereflecteerd in enige tientallen brieven met vooraanstaande anarchisten. Maar het zijn er geen vierhonderd, zoals het jaarverslag over 1964 van het IISG ons wil doen geloven. De reden voor dit hoge aantal is, dat deze beschrijving werd gemaakt kort nadat het archief Bakels op het IISG arriveerde. Er zat toen nog volop correspondentie van voor 1933 in, die toebehoorde aan Rudolf Rocker. Bakels smokkelde deze correspondentie voor Rocker uit Duitsland naar Nederland. Het IISG heeft deze correspondentie later stilzwijgend aan het archief Rocker toegevoegd. Deze ‘overdracht’ is er waarschijnlijk ook de oorzaak van, dat men de aangekondigde correspondentie met Luigi Bertoni, Jacques Doubinsky, Emma Goldman, Hem Day, Bart de Ligt, John Mackay, Erich Mühsam, Prince Murat, Félix Ortt en Augustin Souchy vergeefs in het archief Bakels zal zoeken.

Er ontbreekt aantoonbaar meer. Bakels’ weduwe voelde zich geroepen het archief te ‘schonen’ van alles wat in haar ogen een smet kon werpen op de reputatie van haar man – en indirect op haar. Deze norm nam zij vrij ruim. Vorsers naar het leven en werk van de proto-fascist en kunstenaar Erich Wichman (1890-1929) werd verteld dat de correspondentie van haar man met Wichman was vernietigd. In werkelijkheid schonk zij deze correspondentie, net als een deel van de bibliotheek, aan Arthur Lehning. De stukken betreffende een beledigingsproces, de vervalste vrijgeleiden uit de oorlog waaruit zou moeten blijken dat Bakels voor de hogere Duitse bezettingsautoriteiten werkte, en zijn brieven à décharge van vermeend ‘foute’ Nederlanders en Duitsers, kwamen na de dood van Bakels’ dochter bij anderen terecht. In de loop van 2018 konden zij alsnog aan het gehavende archief Bakels worden toegevoegd.

Bart de Cort

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: