Spring naar inhoud

Universaliteit En Anarchisme. Op Gevaar Af Van Het Universele

22/03/2020

Het redactioneel bij nummer 43 (herfst 2019) van het Franse studieuze anarchistische halfjaarlijkse tijdschrift Réfractions leert dat de kwestie van het universalisme in relatie tot het anarchisme toe is aan her-overdenking. Voor het libertaire denken is het van belang te weten of het universalisme ‘verschillen’ in zich kan opnemen (wel universeel maar niet uniform). De vraag is onder welke voorwaarden het universele nuttig kan zijn voor een libertaire kijk op autonomie.

 

Universaliteit, verschillende invalshoeken

Traditioneel staat het anarchisme open voor een relativisme dat verschillen de garantie geeft te bestaan en tolerantie te waarborgen. Het is eveneens diep doortrokken van een universaliteit van de waarden vrijheid en gelijkheid. De reacties van de verschillende auteurs op deze uitgangspunten leveren geen eenduidigheid op. Dat was ook gelet op de onderlinge verschillen tussen de auteurs nauwelijks te verwachten. Dat is ook onder juristen zo.

Ruim dertig jaar geleden werd er eens een symposium gehouden naar aanleiding van een verleend eredoctoraat aan de mensenrechtenspecialist Theo van Bovens. Dat was in de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR), in 1988. Het onderwerp van het symposium was ‘Universaliteit van grondrechten’. Tal van Nederlandse rechtsgeleerden werd gevraagd stellingen te leveren. F.J.M. Feldbrugge (hoogleraar Oost-Europees recht) kwam met de stelling: ‘Het vraagstuk van de universaliteit van de grondrechten is een non-probleem’. Uit de toentertijd verschenen bundel (uitgave EUR, Mededelingen Juridisch Instituut nr. 48, 1989) kan men opmaken dat er ondanks het non-probleem in de ogen van één jurist eindeloos kan worden doorgepraat door vele anderen…Onder anarchisten gaat het net zo.

Een van de auteurs in Réfractions, Tomas Ibanez, is zeer stellig. Wat hij betoogt mag worden opgevat als een uitnodiging het universalisme achter ons te laten. Hij heeft daarvoor een argumentatie die uitloopt op de onderkenning, dat het universalisme op een strikt egalitair beginsel is gestoeld. Dat beginsel wordt als ‘universeel’ geproclameerd. Het universele karakter van deze proclamatie vervult de politieke functie van het garanderen van de niet-uitsluiting…in principe. En dat laatste, in principe, wijst op het formele karakter ervan, wat in de ogen van Ibanez niet kan wedijveren met anarchistische beginselen. Want die beginselen worden gemeenlijk inclusief een materieel substraat gedacht, zo vul ik aan (vrijheid van meningsuiting kent als materieel substraat: op elke hoek van de straat een vrij te gebruiken kopieermachine met papier; Lester Mazor). En dus: wat heeft het anarchisme aan het formele karakter van het universalisme? Niets, voor Ibanez. Bovendien, zo merkt hij op, het anarchisme is zelf als een universalisme te zien…

Ik begrijp de invalshoek van Ibanez, maar toch… We leven niet in een libertaire maatschappij en het kan dus nuttig zijn argumenten op te voeren tegen bijvoorbeeld machtsmisbruik door de staat. Het arsenaal aan mensen- en grondrecht is daarvoor aan te spreken (en dat niet alleen). Waar het in de bestaande maatschappelijke situatie veelal alleen om formele beginselen gaat, wordt inderdaad juist daardoor hun werking ontkracht (en vergeet de ‘lid twee truc’ niet). Ondanks dit al neem het niet weg dat die beginselen inzetbaar (kunnen) zijn als, zoals in het Duits wordt genoemd, ‘Argumentationslastregel’ (Podlech) of wel ‘argumentatiedragende regel’. En soms komt het voor dat een EU-lidstaat een juridische draai om de oren krijgt van het Europese Hof voor de rechten van de mens. Het is een van de factoren die maakt dat demagogisch politiek rechts uit de EU wil stappen (wat Engeland deed met de Brexit). ‘Who is afraid of the Court?… Kortom, ondanks alle reserve, betekent het niet dat het om een non-issue gaat. Dat spreekt ook uit de bijdrage in Réfractions van Monique Rouillé-Boireau, getiteld ‘Conserver la dimension de l’universel’.

Afgerekend met postmodernisme

Rouillé-Boireau richt zich op elementen uit het universalisme, die zij wil bewaren. Daarvoor valt zij eerst de postmodernistische kritiek op het universele aan, om vervolgens te laten zien wat zij nuttig vindt voor de discussie anarchisme en universaliteit.

De postmoderne kritiek betrekt zich op de Verlichting als filosofische en culturele stroming die, in de 18de  eeuw, de rede – rationaliteit – in het centrum van de aandacht zet. Die kritiek vindt zij te karikaturaal en te reductionistisch. De Verlichting wordt behandeld als een homogeen blok, waarbij bovendien door postmodernisten vooral gewerkt wordt met de wijze waarop de Duitse filosoof  Martin Heidegger (1889-1976) de Verlichtingsnoties leest en bijstelt. Dit betekent dat de kritiek gebaseerd is op een lezing uit de tweede hand. Daarvan heeft menig postmodernist een handje. Zo hebben Amerikaanse postmodernisten op een dergelijke wijze het anarchisme gekritiseerd. Eerst vergruisden zij daarvoor delen van de Franse filosofie om daarna klassieke anarchisten mis te lezen, waarna zij besloten met de ontdekking van het postanarchisme. Daarmee hebben ze dus het anarchisme (post) achter zich gelaten. Ja, zij wel. Wie over dit onderwerp meer wil lezen, kan terecht bij Vivien Garcia, L’Anarchisme aujourd’hui (Paris, 2007).

Rouillé-Boireau wijst erop dat het postmodernisme de Verlichtings-rede verminkt tot instrumentele rede (eentje die calculerend is en belangen verdedigt). Die moet men echter weten te scheiden van de kritische rede. De rationalistische erfenis bevindt zich aan de kant van het loslaten van het religieuze obscurantisme en van de autonomie; het impliceert vrijheid, gelijkheid, waardigheid, respect voor het leven, gerechtigheid, onderzoek naar waarheid. Bouillé-Boireau: ‘Je moet beheersen niet verwarren met bevrijden (emancipatie)’. In feite gooit het postmodernisme het kind met het badwater weg. Maar men hoeft niet onkritische tegenover het Verlichtingsstreven te staan om het kind te behouden (hetzelfde betoogt Vivien Garcia als het over het anarchisme gaat).

Met welke kwakzalverij hebben we hier van doen?

Rouillé-Boireau laat dus het oog vallen op het positieve van de Verlichting, wat zij nuttig wil maken voor het libertaire denken. Waar zij op de mogelijkheden van een nieuw type universaliteit wijst, gaat het haar om het bewaren van de emancipatie. De rede is tegelijk overheersend en bevrijdend. De kwestie is de voorwaarden voor de ontwikkeling van de tweede figuur (emancipatie) te bevorderen. Dit betekent voor haar dat het universalisme als Europees exceptionalisme verlaten moet worden om het universele als horizon te construeren. Langs die weg worden enkele algemene universele noties bewaard ten behoeve van een menselijke politiek tegen vormen van bijvoorbeeld etnisch-nationalisme.

De bedoeling van dit al is de maatschappij ‘open’ te houden, om zich te weren tegen het ‘sluiten’ ervan. Een en ander moet procesmatig worden begrepen: het ‘universalisme’ is een universaliserende capaciteit. Dus, de rechten van de mens zijn niet universeel (in de zin van gerealiseerd), maar hun ontbreken of onthouden laat een helder ‘universele mens’ tevoorschijn komen. De rechten vormen het gereedschap om verzet te laten groeien; ze zijn opnieuw te formuleren maar het recht op leven, op waardigheid, op vrijheid zijn de basis van de universaliteit en de verwerping van vormen van dominantie.

Universaliteit en libertaire antropologen

Het meeste wat nu nog door enkele andere auteurs in Réfractions wordt geschreven, staat tussen de twee geschetste visies in: die van Tomas Ibanez (verlaten van het universalisme) en Monique Rouillé-Boireau (het herzien van universaliteit). Hoewel dit ook geldt voor hetgeen in Réfractions wordt aangedragen door Charles Macdonald en James C. Scott, wijs ik toch op deze twee auteurs omdat ik hen als libertaire antropologen überhaupt van belang vind voor het anarchisme. Wat zij te vertellen hebben heeft een grotere bandbreedte dan alleen die voor de universaliteitsdiscussie geldend.

Zo schrijft de Amerikaanse antropoloog Charles Macdonald, die al decennia in Frankrijk woont en werkt, onder de titel ‘Universele vormen van antropologie’ in Réfractions over bloedverwantschap als een culturele universaliteit, met een natuurlijke wortel (gezin, familie in zijn natuurlijke wortel eenduidig, maar in zijn culturele uitdrukking meerduidig). Interessant is wat hij aan het eind van zijn betoog opmerkt. De moderne homo sapiens (mens) leeft een dubbel leven ofwel hij leeft in twee werelden, die hij slecht weet te scheiden en te begrijpen. De eerste ‘wereld’ is die van het familiale universum – hier kom je bij Macdonald verwijzingen tegen naar een moreel genereuze wederzijdse hulp en het levert ook het universum van vriendschap, solidariteit en die van het dispuut.

De tweede ‘wereld’ is die van het hiërarchieke universum, van macht, van gesloten en antagonistische groepen, van markt, de concurrentie, en verderop gelegen, de ideologieën van de ‘natie’, de religie, de oorlog. De hiërarchieke sociale orde is de absolute vijand van de anarchieke orde. Tussen anarchie en hiërarchie bestaat, zo schrijft Macdonald, een verzameling van pogingen tot compromis, ‘democratieën’ genoemd. Jammer genoeg eindigen deze compromissen steeds weer in het voordeel van hiërarchie. Daar staat weer tegenover dat een groot aantal mensen tekens van verzet dragen om de andere kant op te wijzen, zoals de zwarte vlaggen, de gele hesjes, de zwarte kleding, de Anonymous maskers… Ter aanvulling wijs ik erop dat in het Franse anarchistisch maandblad Le Monde libertaire nr. 1807 (juni 2019) een ruime bespreking voorkomt van Macdonald’s boek Orde tegen harmonie, Antropologie van de anarchie en in nr. 1813 (januari 2020) een artikel van hem getiteld ‘Geweld in de prehistorie en in de antropologie’.

In Réfractions is met de andere Amerikaanse libertaire antropoloog, James C. Scott, een vraaggesprek opgenomen. Hij is onder meer bekend van zijn ‘graantheorie’ en het ont- en bestaan van de staat verwerkt in zijn boek Against the Grain(2017), besproken op de site Libertaire orde. Het vraaggesprek gaat over het onderwerp ‘Autonomie, infrapolitiek verzet en gekozen [geobserveerd] universalisme’. Intrapolitiek verzet is bij Scott het merendeel van het verzet tegen de staat dat ‘onder de radar’ plaatsvindt. Het is niet openlijk en niet verklaard verzet. Hij legt vervolgens uit tegen opgelegde universaliteiten te zijn, maar niet tegen vrijwillig aangenomen universaliteiten. Als voorbeeld geeft hij een bepaling uit de VN Verklaring van de rechten van inlandse volkeren. Het gaat hier om een universele proclamatie in het voordeel van onderscheid. ‘Je hebt hier dus een regel om verschillen te respecteren’.

Universo; Miró

Scott kan zich vinden in hetgeen Macdonald in zijn observatie van algemene elementen aandraagt. Elke menselijke gemeenschap vertoont kenmerken in de vorm van systemen van bloedverwantschap. Antropologen hebben nog nooit samenlevingen gevonden, die niet de een of andere organisatiestructuur van sociale relaties kenden. Als men over bloedverwantschap spreekt, net als over menselijke communicatie via gesproken taal, dan zijn dat geobserveerde universaliteiten. Wij zijn het die in dit soort gevallen (zoals gebruik maken van gesproken taal) de universaliteiten hebben gemaakt. Geobserveerd betekent hier, dat de universaliteiten naar plaats radicaal verschillend kunnen zijn.

Het vraaggesprek met Scott werd afgenomen door Erwan Sommerer. Na het vraaggesprek vervolgt Sommerer nog met een artikel over het soort anarchisme van Scott dat aandacht verdiend. Zo bediscussieert hij de waarde van een ‘strategisch universalisme’ en de mechanismes van het verzet tegen de ‘étatisering’ (état = staat) van de maatschappij. Deze uitgave van Réfractions, lijkt een ‘suf’ nummer met een rare titel, maar dat is het om de duvel niet.

Thom Holterman

Réfractions nr. 43, herfst 2019, 175 blz., prijs 15 euro.

One Comment leave one →
  1. Nayakosakamakishymi permalink
    22/03/2020 22:53

    Ik geloof dat ik dit niet helemaal snap. Universalisme, dat is dus geen cultuur relativisme ? Universalisme gaat er vanuit dat alle mensen in de kern dezelfde waarden hebben ?

    Volgens de principes van het universalisme krijgt de persoonlijke ervaring van erkenning en vooruitziendheid, die de onderzoeker heeft, geen belang. De waarde wordt alleen toegeschreven aan de onpersoonlijke procedure van het herkennen van geldige conclusies, die kunnen worden gereproduceerd als aan de opgegeven voorwaarden wordt voldaan. Aldus is universalisme ook een vorm van denken die het universum (universum) als geheel beschouwt.

    Dit vind ik erover. Dus het gaat er vanuit dat er een universele waarheid te achterhalen is en dat subjectiviteit niet houdbaar is ? Een beetje het omgekeerde van individualistisch post modernisme ?

    In de filosofie is universalisme in wezen de perceptie van natuurlijke fenomenen als identiek. Hij onderscheidt zich door een goed begrip van de waarheid van de uitspraken als onafhankelijk van de persoon die ze claimt. Universalisme wordt beschouwd als een ethisch wereldbeeld, wat het tegenovergestelde is van individualisme

    Dús, is marxisme dan niet ook universalisme ? Is het idee van mensenrechten universalisme ? Is de verlichting universalistisch ? Er is een algemene waarheid, die te achterhalen is en die voorbij subjectiviteit is ? Niet een persoonlijke smaak, maar een algemene waarheid, die altijd geld ?

    Als ik het goed begrepen heb, dan heb ik niet zoveel met universalisme. Ik ga meer uit van subjectiviteit, individualisme, egoïsme etc, etc. Iets is waar, omdat het voor mij waar is en anders maar niet. Dat is niet zo universalistisch, toch ?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: