Spring naar inhoud

Over Autonomie – Zelforganisatie – Zelfverdediging

10/05/2020

           Raoul Vaneigem

De Belgische maatschappijcriticus Raoul Vaneigem bereidde de uitgave voor van een boekje met als titel Teksten en gesprekken over de opstand van het dagelijkse leven. Dat is onlangs uitgekomen bij uitgeverij Grevis (Caen, Frankrijk). Hij heeft in tussengelegen tijdstippen, die de periode van november 2018 tot augustus 2019 beslaan, opmerkingen toegevoegd die een bijdrage kunnen leveren aan wereldwijd aan de gang zijnde debatten en opstanden. De late uitgavedatum zette hem aan om nu reeds op de sociale media onderstaande bedenkingen over de renaissance van de mens te verspreiden. Het lezen ervan kan nuttig zijn vóór de staatskomedie van de lokale en nationale verkiezingen, en omwille van het opstandige eb en vloed waar het minste initiatief van individuen en collectiviteiten, aangezwengeld door de herontdekking van het leven en van de menselijke zin, van groeiend belang is. Kortom zegt Vaneigem: ‘Voor wie het aangaat! Het staat iedereen vrij van deze tekst gebruik te maken (of niet).’ Zie hieronder. De vertaling is van Geert Carpels. [ThH]

De renaissance van de mens is de enige groei die ons welgevallig is

De kopstoten van de vrijheid tegen de kapitalistische hydra die haar verstikt, verschuiven onophoudelijk het epicentrum van de seismische onrust. De gebieden die wereldwijd de puncties ondergaan van het systeem van profijt, lopen storm in een vloed van opstandige bewegingen. Het bewustzijn wordt aangemaand aandacht te besteden aan opeenvolgende golven van gebeurtenissen, te reageren op voortdurende omwentelingen, paradoxaal genoeg voorspelbaar en onverwacht.

Twee werkelijkheden bestrijden elkaar en botsen met geweld. De ene is de realiteit van de leugen. Met het voordeel van de technologische vooruitgang manipuleert ze de publieke opinie ten gunste van de gevestigde machten. De andere is de realiteit van de dagelijkse lotgevallen van menselijke bevolkingen. Aan de ene kant werken lege woorden van het zakenjargon. Ze wijzen op het belang van cijfers, van peilingen, van statistieken; ze bekokstoven schijndebatten die in hun wildgroei de echte problemen verdoezelen: de existentiële en sociale eisen. De weerslag ervan in de media spuit dagelijks een portie van het banale gekonkel en de belangenvermenging die ons slechts raken vanwege hun negatieve weerslag. Hun oorlogen van rendabele verwoesting zijn de onze niet, ze hebben geen ander doel dan ons ervan te weerhouden de enige oorlog te voeren die ons aanbelangt, de oorlog tegen de wereldwijd aangewakkerde onmenselijkheid.

Aan de ene kant zijn, volgens de absurde waarheid van de heersers, de dingen duidelijk: de rechten opeisen van het menselijke wezen komt neer op antidemocratisch geweld. De democratie komt dus neer op het onderdrukken van de bevolking, op het loslaten van een politiebende die tot fascistisch gedrag wordt gedreven door haar vanwege de overheid gegarandeerde straffeloosheid en door de oppositie die gehaast is haar plaats in te nemen. Beeld je even de trillende herhalingen in van de mediazombies, als de zelfverbranding van een slachtoffer van verpaupering uitmondt in de vuurhaard van het verantwoordelijke systeem!

Aan de andere kant is de realiteit die het volk beleeft even duidelijk. Men kan ons niet overtuigen om de dwang van slecht betaalde arbeid, de bureaucratische druk van steeds hogere belastingen die de pensioenen en de sociale verworvenheden verlagen, de druk op het salaris die het leven terugbrengt tot een strikt overleven, te herleiden tot een voorwerp van handelsovereenkomsten. De geleefde werkelijkheid is geen cijfer, het is een gevoel van schande, het is het gevoel niets voor te stellen in de klauwen van de Staat, een monster dat verschrompelt en in rook opgaat onder de puncties van de internationale financiële wantoestanden.

Het is inderdaad in de botsing van die twee realiteiten – de ene opgelegd door het fetisjisme van het geld, de andere die zich beroept op het leven – dat een vonk, dikwijls onooglijk klein, de vlam in de pan laat slaat.

Er is vandaag geen enkele futiliteit die niet in staat is om het geweld te ontlokken van het onderdrukte leven, van het leven dat vastbesloten is om de dreiging van haar uitroeiing te doorbreken. De eeuwenoude inertie, de lethargie (lusteloosheid) die zo goed wordt onderhouden door het oude recept van ‘brood en spelen’, zijn de basis van de formidabele macht van de vrijwillige onderdanigheid. Die lethargie werd in de zestiende eeuw al aangeklaagd door La Boétie [auteur van Vertoog over de vrijwillige onderdanigheid].

Ze blijft onze meest verbeten vijand. Door ons van binnenuit aan te vallen, werkt de vrijwillige onderdanigheid een neiging in de hand die bij velen inwerkt als een drug: de wil om macht uit te oefenen, om de rol van gids op te nemen. De autoriteit van enkelen heeft dikwijls libertaire milieus besmet met haar morbiditeit. Men kan zich dan ook verheugen over de vastbeslotenheid van de Gele Hesjes en van de rebellen van het dagelijkse leven om niet te verzaken in de weigering van de rollen van leider, van zelfverklaarde vertegenwoordigers, van leermeesters, van politieke en syndicale wijwatervatkikkers.

Het staat, wie in vrede wil sterven, vrij de dood op te wachten in het gedeelde comfort van de kist en de televisie, maar we laten onze levenswil niet besmetten door hun kindsheid. Wat we willen, is de soevereiniteit van het menselijke wezen. Niet meer, niet minder! De verpaupering klopt aan met verhoogd geweld, de deur wijkt. Het is gedaan met het hedonisme van de laatste dagen uit de slogans van het consumentisme en de regering: ‘Geniet vandaag want morgen zal erger zijn!’. Het ergste, dat is nu, als we er ons in blijven schikken. Laten we ophouden met geloven in de almacht van het kapitalisme en van het fetisjisme van het geld. We hebben geleerd dat de grote akelige klucht die de wereld naar haar pijpen doet dansen nog slechts gehoorzaamt aan een klein goor hefboompje, dat van het korte termijn profijt, van de absurde graaizucht van de kruideniersmentaliteit om bij bankroet het onderste uit de lade te halen.

Ik heb het hier niet over hoop. De hoop is niets meer dan het lokaas van de wanhoop. Ik heb het over de realiteit van al die gebieden ter aarde waar een opstand tegen het dagelijkse leven – noem het zoals je wil – een aanvang nam met het ontmantelen van de dictatuur van het profijt en met het omverwerpen van de Staten die deze dictatuur opleggen aan het volk dat ze geacht worden te vertegenwoordigen. Wat we willen, is niet morgen, het is nu onmiddellijk, zoals zeer goed wordt uitgedrukt door de verpleeghulp, de verpleegsters, de verplegers, de spoedartsen, de dokters in hun confrontatie met het economische beheer dat de ziekenhuissector ontmenselijkt.

Het uitbuitingssysteem van de aardse en menselijke natuur heeft wereldwijd de horizon verzegeld. De deklaag van de rentabiliteit tegen elke prijs, laat geen enkele uitweg aan de vrijgevigheid van het leven en aan de menselijke zin die er de uitoefening van bevordert. Klaarblijkelijk zijn de uitbuiters en uitgebuitenen ervan overtuigd dat de ketel op ontploffen staat. Het geweld is onvermijdelijk. Dat is het probleem niet. Het ondubbelzinnig op te lossen probleem heeft met een alternatief te maken.

Zullen we toestaan dat de sociale uitbarsting uitmondt in een toestand van hardnekkig voortdurende burgeroorlog, op een chaos van wraak en haat die uiteindelijk de multinationale maffia’s ten goede komt en hen toelaat ongestraft, en tot de zelfvernietiging, hun project van winstgevende woestijnvorming voort te zetten? Of gaan we micro-gemeenschappen oprichten, vrij van de tirannie van staat en handel, federaties van territoria waar de intelligentie van de individuen zich bevrijdt van het individualisme van de kudde, hunkerend naar een oppergids die hen naar het slachthuis leidt? Gaan we eindelijk onze eigen bestemming ter hand durven nemen en een sociale jungle uitwissen waar de lastdieren geen andere vrijheid bezitten dan de keuze van de roofdieren die hen verslinden?

In 1888 schreef Octave Mirbeau: “De schapen gaan naar het slachthuis. Ze zeggen niets en ze hopen niets. Maar ze kiezen tenminste de slager niet die hen doodt, noch de burger die hen opeet. Meer beest dan de beesten en meer schaapachtig dan de schapen, benoemt de kiezer zijn slager en kiest hij zijn burger. Hij voerde revoluties om dat recht te veroveren.” Zijn jullie het nog altijd niet beu om van generatie op generatie hetzelfde onbruikbare geldstukje om en om te gooien: kruis de politieknuppel van de Orde, munt de humanistische leugen?

Er bestaat geen ‘keuze voor het minste kwaad’, er bestaat slechts een totalitaire democratie die alleen zal worden herroepen door de directe democratie, uitgeoefend door het volk en voor het volk. Ik heb me verheugd bij het zien van een slogan die, hoe summier ook, tot verder nadenken stemt: ‘Macron, Le Pen, Mélenchon, eenzelfde gevecht van hufters!’ (persoonlijk verkies ik ‘eenzelfde gevecht van valsspelers’; maar het verwerpen van elke vorm van macht en van elke dialoog met de Staat maakt deel uit van de kleine pleziertjes die aanleiding geven tot de grote golven van het individuele en collectieve genot).

Autonomie, zelforganisatie, zelfverdediging.

De instellingen die aan de macht zijn, zullen niet toelaten dat de bevolking zich bevrijdt van hun tirannie. We moeten ons opmaken voor een lange strijd. De strijd tegen de vrijwillige onderdanigheid is niet de minste. De enige grondslag waarop het despotisme kan terugvallen, is het veiligheidsstreven van de lijdzame, is de zelfmoordenaarswrevel van de zogenaamde zwijgende meerderheid die haar haat voor het leven uitschreeuwt.

De beste verdediging is altijd de aanval. Tegenover dit uitvoerig door de militaire traditie aangetoonde principe, wens ik dat van het openbreken te stellen, want naast het voordeel dat het de omcirkeling doorbreekt, staat ook het plezier om de kazernering te breken.

De openheid tegenover het leven is waar te nemen in de onbedwingbare vastberadenheid van de aan gang zijnde opstanden. Zelfs als er een aantal uitdoven, flakkeren ze weer op. We voelen die openheid in het voortdurende feestelijke element van de protestbewegingen die storm lopen tegen de verblinding, tegen de doofheid, tegen de repressieve razernij van de regeringen. Door me op die openheid te baseren, heb ik gesproken over opstandig pacifisme.

Het opstandige pacifisme is geen pacifisme in blatende zin, noch opstandig, als men daaronder de dwalingen verstaat van de stads- of de Guevara guerrilla. Ik heb noch de roeping van een krijger, noch die van een martelaar. Ik verlaat me op het leven en op haar poëzie om de tegenstellingen te overstijgen, zodat het geen tegenstrijdigheden worden, zodat ze kunnen ontsnappen aan de manicheeër dualiteit van het voor en tegen. Ik mik op de individuele creativiteit om zonder enig voorbeeld uit het verleden een revolutie uit te vinden. De ontreddering en de onzekerheden van een ontluikende beschaving hebben geen enkele overeenkomst met de ontreddering van een beschaving die als enige zekerheid haar eigen ondergang kent.

Filosofen, sociologen, experten van leerstukken, bespaar ons die eeuwige discussies over de kwaadaardigheid van het kapitalisme dat haar eigen doodstrijd rentabiliseert. Iedereen is het daarover eens, zelfs de kapitalisten. De echte problemen daarentegen werden nog niet aangeboord. Dat zijn de problemen van de basis, van de dorpen en de stadswijken, van ons eigen vege lijf, dat nochtans, moet het nog herhaald worden, de ware krijtlijnen van onze bestemming trekt, niet?

Hoe verder de opstanden zich over de planeet verspreiden, hoe radicaler ze worden, in grondigheid, in belevenis, hoe meer ze zich ontdoen van het militante engagement, hoe meer ze de spot drijven met de intellectuelen, specialisten van de subversieve of reactionaire manipulatie (want de manipulatie behandelt de ene en de andere als de zijde en de keerzijde van de zelfde munt). De individuen ontdekken in hun existentiële belevenissen en in hun sociale functie waar hun verzuchting tot leven de muur van de zakencijfers doet wankelen en sloopt, alsof daar net hun bestemming halt houdt.

Neen, men kan niet meer praten over de abstracte mens, de enige die wordt herkend door de statistieken, door de budgettaire berekeningen, door de retoriek van al degenen – leek of godsdienstig, humanist of racist, progressief of conservatief – die toelaten dat mensen in elkaar worden geslagen, blind gemaakt, verkracht, opgesloten, uitgemoord, terwijl ze, verschanst in hun laffe getto’s, rekenen op de arrogante stompzinnigheid van het geld voor hun eigen straffeloosheid en veiligheid.

De dictatuur van het profijt is een agressie tegen het lichaam. Aan het leven de zorg toevertrouwen om ons te immuniseren tegen de financiële kanker die ons lijf ontaardt, is een poëtische en solidaire strijd. Niets gaat boven de vreugdevuren van het leven om de morbiditeit van de wereld in de as te leggen! De revolutie heeft tot op heden onvermoede therapeutische eigenschappen.

Ecologisten, wat staan jullie te brullen voor maatregelen tegen de klimaatopwarming tegen Staten die jullie uitdagen door elke dag meer en meer te vervuilen, terwijl het hoogdringend is om in actie te komen op andere gebieden aan de hand van vragen die niets van een mondaine intellectuele oefening hebben. Vragen zoals:

  • Hoe kunnen de door de landbouw- en voedingsindustrie vergiftigde gronden aan de hand van de permacultuur weer natuurlijk worden gemaakt?
  • Hoe het gebruik van pesticiden verbieden zonder de landbouwer te benadelen, die, gestrikt door Monsanto, Total en soortgelijken, zijn eigen gezondheid verwoest tezamen met die van anderen?
  • Hoe op nieuwe basis die kleine dorps- en wijkschooltjes heropbouwen die door de Staat tot bankroet werden gedreven en verboden om een concentratieonderwijs te bevorderen?
  • Hoe de schadelijke en nutteloze goederen boycotten die ons door de publicitaire opdringerigheid door de strot worden geduwd?
  • Hoe lokale investeringsbanken opstarten waar het ruilgeld op gepaste wijze de monetaire ineenstorting en de geprogrammeerde financiële krach opvangt?
  • Hoe het fiscale afromen stopzetten dat de Staat besteedt aan het wanbeheer van de banken, en de sommen investeren in het eigenbeheer van lokale en regionale projecten?
  • Vooral, hoe overal het principe van kosteloosheid verspreiden dat het leven van nature vereist en dat door het fetisjisme van het geld wordt ontaard? Kosteloosheid van de treinen en het openbaar vervoer, kosteloosheid van zorgverlening, kosteloosheid van wonen en van zelfbouw, graduele kosteloosheid van de lokale ambachtelijke en voedingsproductie.

Utopie? Bestaat er erger utopie dan het samenraapsel van absurde en schadelijke projecten die voor de vermoeide ogen van de televisiekijkers uit de doeken worden gedaan door de talentloze aanstellers die ons het spectrum van handelsreizigersoorlogen voorhouden, die onophoudelijk de apenstreken van een tweegevecht van leiders herhalen, die de ware existentiële en sociale vragen verhullen onder valse debatten, die het staatsterrorisme verschuilen achter een terrorisme van nieuwsberichten waarin de zelfmoordenaarsdrang aangroeit samen met de verpaupering en met een hoe langer hoe moeilijker in te ademen omgevingslucht?

Heeft men zich er genoeg rekenschap van gegeven dat de Gele Hesjes en de opstandige bewegingen, in hun verscheidenheid en zelfs in hun tegenstellingen, een enorme pressiegroep vormen die in staat is tot het boycotten, het blokkeren, het verlammen, het vernietigen van al wat ons leven en ons leefmilieu vervuilt, vergiftigt, verarmt, bedreigt? Vergeet daarbij niet dat de democratische mechanismen van de Staats- en handelstirannie deel uitmaken van een systeem om ons onze eigen macht en creativiteit te doen onderschatten. Meer nog dan op haar gendarmes berust de denkbeeldige macht van de Staat op een propaganda-effect dat ons op elk ogenblik dwingt te verzaken aan de poëtische kracht die we in ons dragen, aan de levenskracht die door geen enkele tirannie wordt bedwongen.

Ondertussen …

De strijd tegen het ongedierte dat woekert op het kadaver van Pinochet in Chili heeft het bewustzijn weer aangewakkerd dat alles vanaf de basis moet herbeginnen. Het heeft ook aangewakkerd te doorzien, dat de vertegenwoordigers van het volk, het volk niet zijn, dat de door de kuddegeest gemanipuleerde individualist niet in staat is voor zichzelf te denken en al evenmin in staat is de kant te kiezen van het leven tegen de kant van het moordende geld. Men moet het volk de verovering laten van een intelligentie die haar toebehoort en die de verschillende machtsvormen volhouden haar af te nemen.

Zo gaat dat in Algerije, in Soedan, in Libanon, in Irak. Ik heb vertrouwen in Rojava om de voorlopige terugtocht, offensief om te buigen. Wat de Zapatisten betreft, ze hebben de economische argumenten van de socialist Lopès Obrador beantwoordt met een verhoging van het aantal bases (caracoles) en van hun Raden van goed bestuur, waar de beslissingen worden genomen door het volk en voor het volk.

Het hardnekkige opeisen van een democratie in Hong Kong weifelt tussen enerzijds een blinde woede die klaar is om genoegen te nemen met een parlementarisme dat overal elders ter discussie wordt gesteld, en anderzijds een scherpzinnige woede die met haar onverzettelijkheid de gigantische piramide van het totalitaire Chinese regime (ongerust over de dreiging van een financiële krach) doet twijfelen en wankelen. Wie weet? De klimop wurmt zich overal tussen en het opstandige verleden van Sjanghai ligt niet zo ver.

Soedan schudt het juk af van de tirannie en van de militaire macht, Iran wankelt. Libanon is een waarschuwing voor de Hezbollah en voor het islamisme waarvan de godsdienstige afleggertjes het petroleum-politieke objectief niet meer verdoezelen. Algerije wil niet weten van een nieuw gelakte regering. Irak ontdekt dat de sociale realiteit het haalt op het belang van de godsdienstige rivaliteiten. Blijven alleen nog de Catalanen, de enigen die een staat willen, zelfs al is de ‘koudste van alle koude machten’ van alle zijden met pijlen doorboort. Maar het is niet onmogelijk dat de onafhankelijken, in het doodlopende steegje van de krachtmeting tussen de Madrileense staat en de niet minder staatse Generalitat, plots de wasems inademen van het kadaver van het franquisme dat door de nationalistische geest uit de kerkhoven werd gehaald. Het is dus eveneens niet onmogelijk dat ze zich de libertaire collectieven van de revolutie van 1936 herinneren, vooraleer de communistische partij en haar bondgenoot, de Catalaanse Staat, ze vernietigden.

Het is maar een droom, maar het leven is een mijmering en we zijn binnengetreden in een tijdperk waar de poëzie de doorgang is van de droom naar de realiteit, een doorgang die het einde betekent van de nachtmerrie en haar tranendal.

Een vitale levensruimte openstellen voor wie werd verlamd door de ontreddering en de angst voor de toekomst, is dit niet de poëtische praktijk, de onbeschaamde nieuwigheid in de rebellie van het dagelijkse leven? Vinden we ze niet terug in de teloorgang van het militantisme, in de erosie van de oude militaire reflex die het aantal kleine bazen en hun bange kuddes vermeerdert?

Onder de verscheidenheid van voorwendsels is de enige eis die vandaag zonder voorbehoud wordt uitgedrukt, die van het leven, vol en volledig.

Wie kan zich nog vergissen? We bevinden ons niet in het tumult van voorspelbare of onverwachte opstanden, we bevinden ons in het midden van een revolutionair gebeuren. De wereld verandert van basis, een oude beschaving stuikt in elkaar, een nieuwe beschaving verschijnt. De afgemeten mentaliteiten en het archaïsche gedrag houden zich misschien mooi in stand achter een ersatz van moderniteit, een nieuwe Renaissance ontspringt uit een geschiedenis die door haar eigen onmenselijkheid voor onze ogen tot moes wordt geslagen. En die ogen openen zich beetje bij beetje. Ze ontdekken bij de vrouw, de man en het kind een talent voor het onschuldige experimenteren met ongeziene vernieuwingen, ongebruikelijke energiebronnen, vormen van weerstand tegen de dood, werelden die geen enkele verbeelding uit het verleden durfde opstarten.

We zijn aanbeland waar alles begint.

Raoul Vaneigem       [17 november 2019; vertaling van Geert Carpels]

[Cartoons welwillend door Brumlord ter beschikking gesteld.]

One Comment leave one →
  1. ongeremd/ontremde/ontembare/ontspoorde Japanner/Japanse permalink
    11/05/2020 12:50

    Dit vind ik wel een beter stukje van de heer, dan het vorige stukje. Hij heeft een hele emotionele, ietwat poëtische stijl van schrijven. Iets dat op zich wel past bij anarchisme natuurlijk.

    Ik ben het met hem eens, dat de de ‘libertaire’ milieus, helemaal niet zo libertair zijn. Die milieus, kennen bijna altijd machtstructuren. Geschreven en ongeschreven regels. Hierarchien. Activisten die met net even wat meer wegkomen. Mensen die op een of andere manier bepalen hoe dingen gaan. Mensen die andere mensen disciplineren.

    Het anarchistische milieu in Nederland, zoals ik het gekend heb, is niet mijn perceptie van anarchisme. Ik zie dat niet als libertair. Paradoxaal genoeg ken ik maar weinig gemeenschappen, die strenger/hiërarchischer/sektarischer zijn, dan het ‘libertaire’ milieu. Daarom ben ik ook geen lid meer van de zogenaamde ‘vrije’ bond. Wat mij betreft is het één grote hoax alllemaal.

    Als je naar libertaire tendensen kijkt in de 21ste eeuw, dan kom je inderdaad eerder uit bij iets als de gele hesjes. Ik ben dat eens met de heer Vaneigemen. En ja, natuurlijk zitten er ook hele akelige kanten aan de gele hesjes. Maar vergeet niet, anarchisme in de vorige eeuw was ook niet smetteloos. In Mhakno’s legers zaten vast ook wel wat randfiguren, ex bendeleden etc. Ik bedoel, de mensen zijn niet perfect, niet smetteloos. Zeker het proletariaat niet. Het huidige ‘libertaire’ milieu, wilt de mensen eerst ‘zuiver’ maken, voordat ze in actie komen. Ze willen mensen als jij en ik eerst disciplineren en omvormen.

    Gele hesjes is libertair. Het is immers radicaal activisme, maar geen marxisme, geen fascisme, geen parlementarisme en geen Amerikaans libertarisme. Wel is het een soort van embryonaal anarchisme, dat in de kinderschoenen staat en dat kán ontaarden, misgaan. Daar geef ik mensen wel gelijk in. Het is niet smetteloos.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: