Spring naar inhoud

Open Samenleving En Haar Neoliberale Afbraak

14/02/2021

In 1945 verschijnt het boek getiteld De open samenleving en haar vijanden. Het is van de hand van de Oostenrijks-Britse filosoof Karl Popper. Hij levert daarin een aanval op de filosofieën van Plato, Hegel en Marx. Popper maakte met zijn tekst furore. Na de val van de ‘Muur’ (1989) en het verdwijnen van het ‘reëel bestaande socialisme’ (USSR), kwam de wereld te leven in een ongedeelde ‘open samenleving’. Door het neoliberalisme is de wereldsamenleving mondiaal opengelegd en deed op enig moment het coronavirus zijn intrede. Het door het neoliberalisme gepredikte kapitalisme liet zijn ware gezicht zien (ongewilde samenhang tussen wereldhandel, mondiale agro-industrie, mega-ontbossing, afbreken biodiversiteit: virusuitbraken).

Dit heeft niets met complottheorieën van doen. (1) Het bestaan van het coronavirus is een onomstotelijk feit, de relatie met de afbraak van biodiversiteit (verzwakking van bescherming) en de mondiale vlieg- en vervoersbewegingen (vergroting van besmettingsveld) zijn eveneens feiten. (2) Het financieel en industrieel kapitalisme is immanent destructief. (3) Het neoliberalisme heeft in de afgelopen veertig jaar kans gezien zijn ideologie effectief uit te werken. Effectief? Zie de puinhopen in sociaal en ecologisch opzicht (privatisering). En ‘open’? Voor de wereldhandel en het wegsluizen van geld ja, en voor het ongebreidelde toerisme – zelfs zeeschildpadden worden daar agressief van. Maar vraag ook vluchtelingen uit het Midden-Oosten en Afrika hoe open de wereld is…

Dat ik op het onderwerp van de open samenleving’ kom, heeft te maken met het recent verschenen boek van de Duitse filosoof en cultuursocioloog, Wolfgang Engler, getiteld Die offene Gesellschaft und ihre Grenzen (De open samenleving en haar grenzen). Over en naar aanleiding van dat boek het volgende.

Een trefwoord?

Zou er een register bestaan van de invloedrijkste trefwoorden van de politieke filosofie, dan meent Engler, dat ‘open samenleving’ daarin een toppositie inneemt (ik vermoed eerder de term ‘anarchie’). Hij zal daar onderzoek naar gedaan hebben voor die inschatting (en ik doe dat uit de losse pols). Overigens ben ik de term ‘open samenleving’ al jaren niet meer tegengekomen, op teksten uit de jaren 1980 na, die ik onlangs onder ogen nam van Oostenrijks-Amerikaanse wetenschapstheoreticus Paul Feyerabend. Ik ga er verder niet over twisten.

Wat lag Popper na aan het hart? Engler somt daarover het volgende op. Popper verdedigde de rechtsorde met de rechtsstaat als fundament van de sociale orde. Hij was voor de bescherming van de private eigendom in het kader van de ‘vrije markteconomie’. Natuurlijk was hij voor wedijver en voor (formele) gelijke behandeling van alle burgers. Het zijn uitgangspunten die ons allen genoegzaam bekend zijn en die een wereld hebben opgeleverd zoals die anno 2021 eruit ziet. Chaos!

Wil je grijpbaar maken wat de ‘open samenleving’ voorstelt, dan moet je uitgaan van het idee van de ‘gesloten samenleving’, aldus Engler. Het tegendeel van de open samenleving doet zich voor in wat men voorheen kende als een ‘standenmaatschappij’. In zo’n maatschappij kenden de verschillende standen (geestelijkheid, adel, boeren of burgerij) ieder hun eigen verzameling van rechten en plichten. De mens als enkeling had daarmee een vaste plaats in de samenleving. Dit heeft zich in een geheel andere politiek matrix gerepeteerd – het staatscommunisme. Door de gedetailleerde planning van alle levensvormen en -uitingen, in het bijzonder die van de economische activiteiten, krijgen individuen boeien omgelegd. Het collectieve gaat onvoorwaardelijk voor en door de afwezigheid van kritiek, is de vrije uitwisseling van gedachten en meningen afgeschaft. De gesloten samenleving is bij Popper de typering van wat ooit USSR heette. Die bestrijdt hij. De open samenleving verschijnt dan als idealisering van de kapitalistische maatschappij.

Vrijwillige slavernij

Wolfgang Engler

Het kapitalisme vormt de ontext waarin de mogelijkheden voor een open samenleving zich voordoen, merkt Engler op. Dit is ook het richtsnoer dat zijn behandeling van de open samenleving en haar grenzen volgt. Hier laat hij de tegenstrijdigheid van dit Popperiaanse concept aan het licht komen: de grootste gevaren voor vrijheid en openheid dreigen te komen door kapitalisering van alle levenssferen onder neoliberale voorwaarden. Bijzonder dramatisch tekende zich dit af in de periode van de mondiale financiële crisis van 2008/09. De systematische ondoorzichtigheid van de ontketende economische speculatiemarkten, vormde de grootst denkbare tegenspraak in het licht van de doelstellingen van de open samenlevingen. Was transparantie van dat soort samenlevingen niet een kenmerk? Krijgen burgers dit niet steeds voorgehouden als bestuurders aan het woord zijn? Roept dit niet de dringende algemene vraag op naar de sociale gebruikswaarde van deze kwaadaardige aard van het kapitalisme?

Engler gaat op dit soort kwesties breedvoerig en met veel voorbeelden in. Maar zijn manier van behandelen ervan is niet om over naar huis te schrijven. De lezer krijgt (soms met bakken) allerlei weetjes over zich uitgestort. De draad die hij volgt lijkt vanuit zijn (grote) associatievermogen te zijn gesmeed. Enkele van die weetjes verspreid ik overigens plezier. Een ervan haakt aan bij een tekst van Étienne de la Boétie uit 1577, Discours de la Servitude volontaire (in vele talen vertaald, ook in het Nederlands, De Vrijwillige slavernij). Daarop wordt in anarchistische en aanverwante kringen regelmatig gewezen. De la Boétie bespreekt die vrijwillige slavernij in relatie tot het bestaan van een dictator. Die laatste heeft geen bestaan, als wij onze vrijwillige slavernij afleggen. Wat ik niet wist, maar geciteerd vind bij Engler, is dat de Engelse filosoof David Hume (1711-1776) een uitspraak heeft gedaan die bij De la Boétie’s opvatting aansluit.  

‘Niets’, zo schrijft Hume, ‘verbaast degene in hoge mate die zich grondig met menselijke aangelegenheden bezig gehouden heeft, als de lichtheid (het gemak) waarmee zich velen door weinigen laten regeren.’ (geciteerd bij Engler, p. 162). Dat ik daarbij moet denken aan de filmtitel De ondraaglijke lichtheid van het bestaan (1988, naar een boek van Milan Kundera), is een oprisping van mijn eigen associatievermogen.

De ‘open samenleving’ kan open gedacht worden vanwege het bestaan van vrijwillige slavernij. Dit hangt bijvoorbeeld samen met de manier waarop de arbeid is georganiseerd in een patroon/knecht verhouding: het arbeidscontract op civielrechtelijke grondslag, te weten de formele gelijkheid van de posities van patroon en knecht. Maar ook het verschijnsel arbeid is er al debet aan: waarom moet er überhaupt zoveel gewerkt worden, als enkele uren per dag voor de productie van het noodzakelijke al genoeg is? In het kapitalisme houdt dat geen stand, dus zie  je, zoals Engler aangeeft dat het neoliberale programma de volgende kernzin bevat: ‘Steeds wanneer er tussen politieke en economische vereisten een tegenspraak bestaat, dan hebben de economische voorrang’. En wie formuleerden de economische vereisten? De kapitalisten. Kortom, jolige ‘open’ samenleving!

Anticommunistisch

Dat de Popperiaanse ‘open’ samenleving via een feitelijke kritiek op het neoliberalisme zijn ware gezicht wordt getoond, zoals Engler doet, hoeft niet te verbazen. Want waar zit de kern van het boek Open samenleving en zijn vijanden? We kwamen al tegen dat Popper filosofieën van Plato, Hegel en Marx aanviel. Via die filosofieën wilde hij de gevaren bloot leggen die inherent zijn aan centraal geplande politieke systemen. Hij richt zich tegen het communisme. En wie waren de ‘vrienden’ van Popper? Tot hen behoorden de oprichters van de neoliberale beweging, zoals Friedrich von Hayek. Kortom, waar Popper zich tegen totalitarisme richt, is dat van het ‘reëel bestaande socialisme’, aldus kon hij het kapitalisme ongemoeid laten. Maar dat is wel een kapitalisme dat weinig moeite heeft met autoritarisme, fascisme, nazisme, zoals de wat oudere en recente geschiedenis leert.

Dit gure neoliberalisme heeft via de privatiseringsneurose sociaaldemocraten zover gekregen mee te helpen alles wat ‘publieke dienst’ heette met de grond gelijk te schoffelen. Post, drinkwater, elektriciteit, openbaar vervoer, zorgverzekering, ziekenhuizen, noem maar op: geprivatiseerd. Dat is goed voor aandeelhouders en bestuurders. Onlangs kwam ik tegen dat de geprivatiseerde zorgondernemingen, in 2019 nog ruim 20 miljoen euro dividend uitkeerden. En dan te bedenken dat die ondernemingen mede gefinancierd worden door publiek geld.

Administratief en bestuurlijk ontoegankelijk voor de gewone burger; nergens meer een herkenbaar loket (te grote kostenpost). Als je een site van zo’n instelling tegenkomt, vind je best het woordje ‘contact’, maar dat werkt als een slang die in zijn staart bijt. Dit geldt ook voor een dienst als de OV-chipkaart. Die heeft een ‘klantenservice’, maar de klant kan de pest krijgen, is mij persoonlijk gebleken. Pot dicht die instelling, net als vele andere. Transparantie is een circulaire term geworden: als de boel niet zwart gelakt is, dan wit, maar het verspreide stuk is en blijft onleesbaar. Die transparantie dus. Een ‘fake transparantie’. Multinationale bedrijven, net als ‘de overheid’, gesloten. En dat wordt ‘open’ samenleving genoemd?

Engler zegt het bij de aanbieding van zijn boek op een nette manier: ‘Vandaag, slechts 30 jaar later [val van de ‘Muur’, 1989; thh.], heeft de liberale, democratische, op de markt gebaseerde samenleving veel van haar glans en aantrekkingskracht verloren, haar instellingen lijken uitgehold, autoritaire stromingen winnen overal terrein.’ Kortweg gaat het om een neoliberale afbraak van de open samenleving. Wolfgang Engler gebruikt Popper’s instrumenten om de sociale omstandigheden en historische ontwikkelingen te reconstrueren die Popper’s model in een crisis hebben gebracht. Geen wonder dat al tientallen jaren niet meer over de ‘open samenleving’ wordt gesproken. Een achterhaald trefwoord.

Thom Holterman

Engler, Wolfgang, Die offene Gesellschaft und ihr Grenze, Matthes & Seitz, Berlin, 207 blz., prijs 18,50 euro.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: