Spring naar inhoud

Hanneke Willemse (1949-2021). In memoriam

04/04/2021
Hanneke Willemse

Op vrijdag 26 maart j.l. is Hanneke Willemse overleden. Ze kampte met een langdurig ziekteproces. Medische behandeling kon geen uitkomst meer bieden. Hanneke verloor echter niet de voor haar zo kenmerkende positieve levenslust. Ze was haar leven lang maatschappelijk betrokken en actief, zoals in de hoogtijdagen van de Amsterdamse kraakbeweging. Hanneke maakte tot op het laatst deel uit van de redactie van de AS, waar ze ruim twintig jaar deel van uitmaakte. In dit anarchistisch tijdschrift schreef ze vooral over haar passie, namelijk Spanje en de Spaanse burgeroorlog (1936-1939). Ze maakte tevens deel uit van het bestuur van het Ferdinand Domela Nieuwenhuisfonds.

Hanneke werd (met Johanna Levina als officiële voornamen) geboren in Amsterdam, waar ze ook het grootste deel van haar leven woonachtig was. Ze groeide op als oudste kind in een gezin met een liefhebbende moeder en een door de oorlog getraumatiseerde vader, waarin nog drie kinderen zouden worden geboren. Thuis hadden ze het niet breed en dat hield in dat Hanneke niet aan alle maatschappelijke activiteiten van haar keuze kon deelnemen. Ze kreeg van huis uit een sterk gevoel voor (sociale) rechtvaardigheid mee. Ze wilde zich ontwikkelen en koesterde al op jonge leeftijd de wens zo snel mogelijk het ouderlijk huis uit te willen verlaten. 

Verpleegster

Deze kans deed zich voor door op 16-jarige leeftijd leerling-verpleegster te worden in het Amsterdamse Binnengasthuis. Haar ervaringen in het ziekenhuis droegen bij aan haar maatschappelijke vorming. Ze verzorgde er arbeiders die door hun werk brandwonden hadden opgelopen. Zodoende raakte ze op de hoogte van hun belabberde arbeidsomstandigheden. Ook in het ziekenhuis zelf was veel mis. De hygiënische omstandigheden lieten zwaar te wensen over en de werkdruk was hoog. Ervaren verpleegkundigen ontbraken veelal. Er stierven patiënten door onwetendheid van leerling-verpleegsters als Hanneke. Dat rekende ze zichzelf aan. Met enkele collega’s stelde ze een petitie op waarin deze misstanden aan de kaak werden gesteld. Ze overhandigde deze aanklacht aan de toenmalige CPN-wethouder Harry Verhey. Het leverde haar een gesprek (reprimande) op met de directeur van het Binnengasthuis, waarna overplaatsing naar een andere afdeling volgde.

Haar politiek bewustzijn werd beïnvloed door de tijdsgeest van de jaren zestig. Vanaf 1965 vonden er demonstraties tegen de oorlog in Vietnam plaats. Ook Provo roerde zich op straat met acties. Ze sloot zich aan bij het Medisch Comité Vietnam en verdiepte zich in de materie door te gaan lezen. Ze kwam tot de conclusie dat ze zich in het ziekenhuis niet verder kon ontwikkelen. Door het volgen van schriftelijke cursussen verkreeg ze toegang tot het hoger onderwijs en vertrok naar Leiden om medicijnen te studeren. Ze leerde er Maoïsten, Trotskisten en de Kommunistiese Eenheidsbeweging Nederland (KEN) kennen, maar hun getheoretiseer kon haar niet bekoren. Hanneke was meer pragmatisch ingesteld. Ze keerde terug naar Amsterdam. Om de wereld beter te leren begrijpen, besloot ze geschiedenis te gaan studeren. Door succesvol het toelatingsexamen te doorstaan, kwam ze terecht op het Historisch Seminarium van de Universiteit van Amsterdam. 

Kraakbeweging

Via haar studie kwam ze in aanraking met de kraakbeweging. Die voerde directe actie tegen de woningnood, terwijl er volop leegstand was. De kraakbeweging groeide in de jaren zeventig uit tot een brede sociale beweging en organiseerde zich in Amsterdam in de diverse buurten. In haar woonwijk De Pijp startte ze met anderen een kraakspreekuur. Hanneke raakte betrokken bij de totstandkoming van kraakcafé De Molli. Door onderlinge samenwerking werden steeds grotere panden gekraakt, zoals Krasnapolsky in 1978, waar Hanneke direct bij betrokken was. Bij de Groote Keyser (1979) vervulde ze de rol van woordvoerder. Ze maakte in maart 1980 de ontruiming van de Vondelstraat mee, waarbij tanks werden ingezet alsof het oorlog was. In 1981 deed ze onderzoek voor de film over de Amsterdamse kraakbeweging ‘In een tank kun je niet wonen’ (Online).

Daarbij leerde ze haar levensgezel en partner Jan Groen kennen. Hij was een van de filmers.

Door haar politieke belangstelling kwam ze in aanraking met het anarchisme. De kraakbeweging was voor haar een anarchistische leerschool, waarin theorie en praktijk samenkwamen. De spontane organisatie van onderop, de creatie van culturele vrijplaatsen, het ontwikkelen van een eigen leefstijl in zelfbeheer sprak haar aan. Ze haakte af op het moment dat het geweld in de kraakbeweging dominant werd en er versplintering intrad. De beweging verloor haar brede achterban.

Hanneke leerde Spaanse ‘illegalen’ kennen, die onderdak vonden in kraakpanden en raakte betrokken bij hun wereld en activiteiten. Ze leerde Spaans en vertrok naar Spanje op tournee met de film over de Amsterdamse kraakbeweging. Er bestond bij anarchistische jongeren en studenten veel belangstelling voor het fenomeen kraken. Hanneke raakte geïnteresseerd in de Spaanse anarchistische beweging en vooral in haar verleden ten tijde van de Spaanse revolutie (1936-1939). Wat haar boeide was dat de idealen van de kraakbeweging overeenkwamen met die van het Spaanse anarchisme. Theorie en praktijk vloeiden in beide bewegingen in elkaar over.

 

Hanneke Willemse

Spanje

Ze ging op zoek naar mensen die nog konden vertellen over deze revolutionaire periode, waarin de idealen van zelfbeheer en zelfbestuur in praktijk werden gebracht. Na een moeizame zoektocht lukte het haar (m.b.v. naar Frankrijk gevluchte anarchisten) in Aragon inwoners van het dorp Albalate de Cinca te interviewen. Het anarchisme had er een belangrijke rol gespeeld. Haar doctoraalscriptie over dit onderzoek resulteerde in 1986 tot het boek ‘De onvoltooide revolutie. Burgeroorlog in een Spaans dorp’. In hetzelfde herdenkingsjaar van vijftig jaar ‘Spaanse revolutie’, waar volop aandacht aan werd besteed in de media, maakte ze met Jan over hetzelfde onderwerp de film ‘Ni Peones, Ni Patrones’ (Online).

Tien jaar later promoveerde ze aan de Universiteit van Amsterdam op het proefschrift ‘Gedeeld Verleden’ dat handelde over de verschillen tussen de voor Franco gevluchte Spaanse anarchisten en de achterblijvers. Typerend voor Hanneke was dat ze de Spaanse geestverwanten in haar hart sloot. Haar onderzoek resulteerde in hechte vriendschappen met mensen die ze ook daarna bleef bezoeken. Ze bracht in Spanje met Jan menige vakantie door. Door haar ‘Spanje-studies’ werd Hanneke binnen de anarchistische beweging een bekende verschijning. Ze sprak en publiceerde er regelmatig over. In 2005 was ze te gast in het VPRO-radioprogramma OVT om dertig jaar na de dood van Franco te praten over de vraag of in Spanje de tijd van verzoening eindelijk zou zijn aangebroken (Online te beluisteren).

De AS

Hanneke nam actief deel aan de anarchistische beweging. Zo leerde ik haar en partner Jan eind jaren tachtig kennen op de jaarlijkse Pinksterlanddagen in Appelscha. We kwamen elkaar in de jaren daarna geregeld tegen tijdens bijeenkomsten, manifestaties e.d. Je raakte makkelijk met haar (en hem) in gesprek en ze toonde, hartelijk als ze was, altijd interesse. De gesprekken waren vaak interessant en er viel nooit een onvertogen woord. Er kwamen vaak plannen ter sprake om te verwezenlijken. Hanneke was een warme, hartelijke en sociaal voelend persoon. Tijdens een Anarchistische Boekenmarkt in Gent beleefden we in het restaurant van een geestverwant uit Uruguay (bijgenaamd ‘Pistolero’) een geweldige avond met lekker eten, veel drank en goede gesprekken.

In 1997 traden we beide toe tot de redactie van het anarchistisch tijdschrift de AS, samen met een hele nieuwe lichting redacteuren. In dezelfde periode voerde ik met haar gesprekken over Oral History, de methode die ze had gehanteerd om via interviews informatie te verzamelen. Ik interviewde destijds de oude anarchisten van het Noordelijk Gewest van Vrije Socialisten, maar mijn resultaten waren niet zo positief als de hare. Mijn vergaarde informatie was namelijk allesbehalve betrouwbaar. Binnen de AS vervulde Hanneke een samenbindende rol, altijd op zoek naar een gezamenlijk perspectief, idee of gevoel. Ze hield niet van scherpslijperij. Samen met Rudolf de Jong stelde ze in 2011 een themanummer over Spanje samen, getiteld ‘Reis langs het Spaanse anarchisme’ (Online).  

Persoonlijk leven

Het keerpunt in het leven van Hanneke kwam in 2011 nadat Jan overleed. Het was een groot verlies voor haar en zijn dood ontregelde in ernstige mate haar leven. Het kostte haar veel tijd om weer enigszins tot zichzelf te komen. Haar bezoeken aan de bijeenkomsten van de AS-redactie werden schaars. Tot overmaat van ramp werd ze zelf ziek. Het resulteerde in een langdurig proces van opkrabbelen en opnieuw slecht nieuws te verduren krijgen.

Het is opmerkelijk en bewonderenswaardig dat ze haar positieve levenshouding tot het laatst toe heeft behouden. Ze bleef opgewekte mails versturen. Fijn ook dat ze gedurende deze periode liefdevol werd verzorgd door familie, buren en geestverwante vrienden, die bovendien trouw verslag deden van de toestand en omstandigheden waarin ze zich bevond. 

Typerend voor Hanneke was dat ze niet te koop liep met haar eigen verdiensten. Tot mijn verbazing zijn er in de door haar gepropageerde stijl van ‘oral history’ interviews met haar gefilmd, die online zijn gepubliceerd. Ze laten Hanneke precies zien zoals ze was (Online).

Maker Kees Wouters schreef treffende woorden over Hanneke, die een passend slot vormen voor dit ‘in memoriam’: “Hanneke Willemse was haar leven lang actief op zoek naar een betere wereld. Sociaal, antikapitalistisch. Ze heeft haar studenten Spaans geleerd, overtuigde hen van het belang van Oral History. Ze hielp illegalen en verdrukten. Ze was een anarchist, een autonoom denker en hield nooit op met lezen en studeren. Als historicus wilde ze weten ‘hoe het werkelijk geweest was’, als actievoerder vooral ‘hoe het uiteindelijk moest worden’.”

Arie Hazekamp

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: