Spring naar inhoud

Prefiguratie, Een Modieus Begrip Voor Een Aloude Libertaire Visie?

22/08/2021

Het libertaire denken kenmerkt zich van oudsher dat er sprake moet zijn van coherentie tussen doel/middel. Het tot ontwikkeling brengen bijvoorbeeld van een vrijheidslievende samenleving (doel) kan nooit worden gerealiseerd door middel van ‘geweld’ of een politieke partij. Hierin ligt de afwijzing onder anarchisten van de opvatting ‘het doel heiligt de middelen’. De middelen die – in het heden – worden ingezet om een vrijheidslievende samenleving in de toekomst tot stand te laten komen als mogelijkheid, moeten dus die vrijheidslievendheid uitstralen. Ook zegt men wel dat het heden zijn schaduw vooruit werpt. Anderen spreken over in het heden anticiperen op wat in de toekomst mogelijk zal kunnen zijn. Het idee van de coherentie, het vooruitwerpen, de anticipatie is verwerkt in het woord ‘prefiguratie’. Zo werkt men met het begrip ‘prefiguratieve praktijk’ waar radicale actiegroepen zeggen de weg te plaveien naar een andere toekomst. Welaan, heeft de redactie van het Franse studieuze libertaire tijdschrift Réfractions gedacht, hier maken we een ‘dossier’ van. Zo ontstond het voorjaarsnummer van 2021 (nr. 46). Hieronder een bespreking. [ThH]

Opzet van het dossier ‘Prefiguratie’

De artikelen over dit onderwerp zijn in drie groepen ondergebracht. De eerste groep houdt zich bezig met de vraag of het gaat om oude wijn in nieuwe zakken? De methode die gebruikt wordt om een en ander uit de doeken te doen, is de volgende. Na een gedegen studie naar de herkomst van het begrip prefiguratie, door iemand van buiten de redactie van Réfractions, volgt een commentaar van een van de redacteuren. In dit geval levert de Engelse universitaire anarchiste Ruth Kinna het openingsartikel, waar Tomás Ibanez op reageert. Het tweede artikel is van Israëlische anarchistische activist en theoreticus Uri Gordon en van commentaar voorzien door Daniel Colson. Op enkele punten uit deze discussies kom ik terug. De gestelde vraag overigens levert een bevestigend antwoord op. Dat hoeft nog niet te betekenen, dat men die term zou moeten loslaten. Er valt namelijk nog heel wat over te zeggen.

In de tweede en derde groep wordt dezelfde methode gebruikt. Er wordt gereageerd op een stuk van een ander, waarbij de tweede groep artikelen zich betrekt op het idee ‘utopie in het meer-dan-heden’ (hier wordt dus utopie en prefiguratie besproken). In de derde groep gaat het over ‘ouderwetse prefiguraties’. Zo bespreekt Marianne Enckell de toenmalige Joegoslavische  utopieën (zoals arbeiderszelfbestuur); Jean-Christophe Angaut behandelt de ideeën van Gustav Landauer en Alexis Dabin het idee mutualiteit bij Proudhon.

Prefiguratie?

Ik heb de indruk dat weinigen het begrip prefiguratie iets zegt. Zelf kwam ik het een aantal jaren geleden bewust tegen in het boek van Marianne Maeckelbergh, The Will of the Many (Sidmouth, 2009, p. 66 ev.). In dat geval correspondeerde het met wat Uri Gordon in Réfractions schrijft over de introductie van de term door twee Engelse, sociale theoretici in 1977/1979. De term werd later opgepikt als een concept dat uitdrukking gaf aan de praktijken van hedendaagse radiale groepen, die zelf weer zaten in de golf van andersglobalistische acties uit de jaren 2000.

Hoe je er ook verder mee omgaat, het verwijst in libertaire kring naar een strategie die een embryonale toestand vertolkt van een anarchistische toekomst – dus zoals je dit een eeuw geleden al bij Landauer kon aantreffen. Zelf vond ik het een intellectueel genoegen om in de bijdrage van Uri Gorden een ‘christelijke exegese’ te vinden als een van de andere plaatsen van herkomst van zo’n modieus begrip als prefiguratie. Uri Gordon licht toe waar in oude teksten (het gaat over het Oude Testament) een woord als ‘voorbeeld’ verschijnt en hoe vervolgens een woord als ‘figura’ later opduikt in ‘une figure du futur’ (een toekomstfiguur). Dat leidt tot ‘une image anticipée’ (een anticiperend beeld). Dan verschijnt daar de term prefigurans (p. 38, Réfractions). En dit is allemaal opgedoken in een bijbelstudie… Maar binnen het christelijke denken moet het uitlopen op een ‘rijk Gods’. Dit past weer niet in het libertaire denken. Daarbinnen ontbreekt namelijk het idee van de zekerheid. Dat denken gaat niet verder dan het serveren van een mogelijkheid: er is een open einde (het anarchisme verschaft geen blauwdrukken).

Terug in het heden lezen we in het openingsartikel van Ruth Kinna over herkomst en opkomst van de term prefiguratie. Voor een moderne Engelse anarchist die zij citeert is prefiguratie het beginsel dat anarchisten gebruiken ter evaluatie van de legitimiteit van acties. Ik zou in dit geval niet over een beginsel spreken. Het is eerder een begrip dat een bepaalde strategie weergeeft. Het beginsel dat ter afweging gebruikt wordt, dat van het bestaan van een coherentie, bevindt zich elders. Die Engelse anarchist geeft dat kennelijk zelf al weer, blijkens het citaat van Kinna: het gaat om het beginsel dat anarchisten gebruiken ter evaluatie van de legitimiteit van acties. Hij definieert dat dan in termen van de relatie tussen doelen en middelen. Dat komt mij als juist voor. Maar zo gesteld hebben we niet met iets nieuws van doen. In onze bundel teksten van Clara Meijer-Wichmann (1885-1922) uit 1979 (Bevrijding, Amsterdam) hebben Hans Ramaer en ik óók opgenomen het artikel van Clara getiteld ‘Over de betekenis van het middel voor het doel’ (mei 1920). Je hebt de term prefiguratie niet nodig om te begrijpen wat er in de doel/middel argumentatie aan de orde is (de verwerping van ‘het doel heiligt de middelen’). Aan die argumentatie is het beginsel te ontlenen en niet aan de term prefiguratie.

Prefiguratie een strategiebegrip

In zijn  recente  bundel Être à l’écoute de l’actualité et du passé  (Lyon, 2021) heeft de Franse libertair en oud-redacteur van Réfractions, André Bernard, een aantal van zijn artikelen en boekbesprekingen opgenomen. Zo is daar een artikel waarin hij iets zegt over de activiteiten van de activisten van de ZAD ‘Notre-Dame-des-Landes’. In een boekbespreking komt hij terug op andere activiteiten zoals het opzetten van arbeiders-tegen-maatschappijen, het creëren van autonome netwerken van coöperaties, sportverenigingen, bibliotheken, avondscholen. Je kan ook denken aan verzetsgemeenschappen en volksrestaurants, schrijft André… Het zijn libertaire activiteiten in het heden, waarmee partieel uitdrukking wordt gegeven aan het idee hoe een anarchistische samenleving er uit zou kunnen zien. Het is dan dat André Bernard dat soort activiteiten in één term samenvat door die activiteiten ‘een prefiguratieve praktijk’ te noemen. Daarbij zegt hij dat die (de activiteiten en de praktijk) ons doen denken aan Gustav Landauer (1870-1919).

Het gaat Landauer om in het heden levensruimtes (communes, nederzettingen) te creëren die wijzen in de richting van de anarchie. Hier verschijnt in zijn optiek dat reeds in het heden te leven is (de praktijk) volgens anarchistische waarden, schrijft André Bernard. En ja, zo is Landauer altijd gelezen. De waarden, de beginselen zijn onderdeel van het anarchistische denken. Hoe ze worden ingezet is een kwestie van strategie. Voor die beginselen is de introductie van de term prefiguratie niet nodig. Toch wordt er tot achter de komma gezocht om ook bij Landauer de herkomst van ‘prefiguratie’ te ontdekken, zoals ik in Réfractions in een bijdrage van Jean-Christophe Angaut aantrof. Zijn zoektocht overtuigt mij niet.

In zijn bijdrage verwijst Angaut naar de tekst van Landauer getiteld ‘De twaalf artikelen van de Socialistische Bond’. Wat Angaut evenwel doet is verwijzen naar zijn eigen Franse vertaling ervan (opgenomen in Appel au socialisme, La Lenteur, 2019). Hij vertaalt modernistisch het oorspronkelijke woord waarom het gaat met ‘préfigurations’, waarna hij er in zijn argumentatie gebruik van maakt.

Landauer schreef in het Duits, dus raadpleegde ik de oorspronkelijke Duitstalige versie van ‘De twaalf artikelen van de Socialistische Bond’ (1908/1912). Daar komt men in artikel 11, in de openingszin tegen: ‘Diese Siedlungen sollen nur Vorbilder der Gerechtigkeit und der freudigen Arbeit sein: nicht Mittel zur Erreichung des Ziels’ (Online) (ik vertaal in het Nederlands: ‘Deze nederzettingen moeten slechts een voorbeeld zijn van rechtvaardigheid en vreugdevol werk: geen middel om het doel te bereiken’). Onze aandacht gaat uit naar het woord ‘Vorbilder’ (meervoud van ‘Vorbild’), hier vertaald met ‘voorbeeld’. In de Engelse vertaling van artikel 11 heet het ‘…to be only models of…’. Dus gebruikte Landauer het gewone woord ‘voorbeelden’. Tot het begrip ‘prefiguratie’ in zwang kwam en het in een Franse vertaling anno 2019 ging heten ‘des préfigurations’ (en het is dan ook, ik herhaal, uitsluitend naar Franse vertalingen waarnaar Jean-Christophe Angaut in het onderhavige nummer van Réfractions verwijst om zijn argumentatie kracht bij te zetten). 

Waarom maak ik er zo’n punt van? Met het woord ‘prefiguratie’ wordt gedaan alsof er iets nieuws in het anarchisme wordt geïntroduceerd. Het blijkt oude wijn. Zo’n tekst als die van Uri Gordon, waar je kan zien dat het zelfs om ‘oude zakken’ gaat (gelet op de theologische herkomst), is daarom zinvol te noemen. Eveneens acht ik zinvol een uitwerking van een mogelijke strategie om van het heden, doormiddel van allerlei voorbereidingen met een libertaire inhoud, naar de toekomst te wijzen. Als daarbij een verzamelterm in de vorm van het strategiebegrip ‘prefiguratie’ past, mij is het best.

Verder treft men in Réfractions aan de uitgebreide rubriek ‘boekbesprekingen’.

Thom Holterman

Réfractions, nr. 46, voorjaar 2021, 188 blz., prijs 15 euro.

2 reacties leave one →
  1. nayakosadashi2020 permalink
    23/08/2021 10:48

    Het punt met die ‘prefiguratie’. Je hebt dan zo’n anarchistische commune, waar men ‘prefiguratief’ is. En men zegt dan : we willen een wereld zonder : islamofobie, transfobie, validisme, ableisme en nog zeshonderd andere ismes. En omdat we zo’n wereld willen, moet jij je nú al aan onze regels houden, want zo komen we bij die ‘betere wereld’.

    Het is dan alleen meestal een of ander anarcho bonsje, dat bepaalt wat er allemaal ‘problematisch’ is en wie er ‘islamofoob’ is en wat er allemaal ‘validisme’ is.

    Snap je mijn punt ? Prefiguratie : we willen nu al een goede wereld hebben, voor de betere wereld in de toekomst. Maar, wie bepalen dan vervolgens hoe die goede wereld van nu er uit moet zien ? Je krijgt meteen een soort stilzwijgende hierarchie. De ‘beste activisten’ met het ‘zuiverste karakter’ vertellen dan wie er allemaal wel en wie er allemaal niet ‘prefiguratief’ leeft.

    Daarom geloof ik niet meer in die onzin. Ik heb het toch van dichtbij gezien, wat hun zogenaamde ‘prefiguratie’ is. Sektarisme, vriendjespolitiek, willekeur en een hierarchie die ontkend word.

  2. 23/08/2021 10:54

    En misschien was dat in de tijd van Landauer anders. Daar kan ik niet over oordelen. Ik vertel je slechts wat die ‘prefiguratie’ voor nu betekend. Het leidt bijna altijd tot machtsmisbruik.

    We willen een wereld zonder ‘transfobie’ zeg ik. En daarom moeten we nu al prefiguratief anti transfoob leven. Maar, vervolgens ben ik degene die andere verteld dat ze ‘transfoob’ zijn en ik haal daar een genoegen uit. Snap je wat ik bedoel? Het word gebruikt door mensen die machtsgeil zijn. Mensen die dan aan de top van een sociale hierarchie staan en andere kunnen intimideren, onder het mom van ‘jij bent niet prefiguratief genoeg’.

    Ik geloof niet meer in deze onzin. Ik wil niet naar ‘Appelscha’ gaan, naar de ‘anarchistische camping’ om daar ‘prefiguratief’ te leven. Flikker lekker op allemaal.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: