Spring naar inhoud

Wat Is Er Gebeurd Met De Anarchistische Eeuw?

07/11/2021

Hè, zal u zich afvragen, een anarchistische eeuw? Heb ik wat gemist? Dat is niet het geval, maar er is wel iets uit te leggen. In het Duitse libertaire, digitale tijdschrift espero (nr. 3, juli 2021) is onder de titel ‘Wat is er gebeurd met de anarchistische eeuw’ een artikel te vinden van de in Oostenrijk geboren libertaire auteur Gabriel Kuhn (Online), woonachtig in Zweden. Het verscheen eerst in het Engels in februari 2021 op Counterpunch. Kuhn gaat in op een tekst uit 2004 getiteld ‘Anarchism, Or The Revolutionary Movement Of The Twenty-First Century’, geschreven door twee libertaire antropologen, Andrej Grubacic en David Graeber (1961-2020).

Toen ik het artikel in espero las, viel dat in tijd samen met een verwijzing die ik maakte naar een constatering van de Nederlandse libertaire auteur Anton Constandse (1899-1985). In zijn boek Grondslagen van het anarchisme (Rotterdam, 1938), constateert hij dat met uitzondering van Spanje er geen land is, waar de anarchistische beweging als politieke stroming veel van belang betekent (p. 219). Misschien wordt dat anders als anarchisten geleerd zullen hebben wat politiek is, schrijft hij. ‘Gaan zij, met hun sektes, met hun sentimentele dominees en hun verspreide groepjes voort op de wijze die we kennen, dan heeft het anarchisme voorlopig geen toekomst’ (p. 220). Kortom, Gabriel Kuhn had ook voor de vorige eeuw zich kunnen afvragen wat er gebeurd is… En als je het in tijd ruim neemt, gaf Constandse al een eeuw geleden antwoord op de door Kuhn gestelde vraag. Maar goed, we zijn een eeuw verder. Welke reactie geeft Kuhn wat onze eeuw aangaat? Hieronder de vertaling van zijn artikel. [ThH]

Gabriel Kuhn

Gabriel Kuhn:  De kern van het betoog van Grubacic en Graeber is dat ‘de wereldwijde revolutionaire beweging in de 21e eeuw er een zal zijn die haar oorsprong niet vindt in de traditie van het marxisme, of zelfs van het socialisme in engere zin, maar in die van het anarchisme’. Marxistische benaderingen om van de wereld een betere plek te maken leken in diskrediet te zijn geraakt, terwijl anarchistische ideeën en principes ‘nieuwe radicale dromen en visies’ voortbrachten. Volgens Grubacic en Graeber ging het bij de revolutionaire methode niet zozeer om ‘het grijpen van de staatsmacht’ als wel om het blootleggen, in twijfel trekken en ontmantelen van machtsmechanismen. Te gelijker tijd moesten ‘steeds grotere ruimten van autonomie en participatief beheer veroverd worden’.

De opvatting van revolutie als een proces dat de staat uitholt, in plaats van hem aan te vallen, is niet kenmerkend voor de anarchistische beweging als zodanig. De historische figuur die dit het sterkst vertegenwoordigt, is de Duitse anarchist Gustav Landauer (1870-1919). Die stelde voor om een anarchistische samenleving op te bouwen op basis van autonome communes en coöperaties. Het simpelweg aanvallen van de staat was een verloren zaak. Landauer is beroemd om een uitspraak over de staat als een ‘sociale relatie’. 

De bijpassende passage in Landauer’s artikel ‘Zwakke staatslieden, zwak volk!’ luidt als volgt: ‘Je kunt een tafel omvergooien en een ruit breken; maar het zijn ijdele woorden van vrome woordaanbidders die denken dat de staat een ding of een fetisj is dat je kunt stukslaan om het te vernietigen. De staat is een relatie, is een relatie tussen mensen, is een manier waarop mensen zich tot elkaar verhouden; en je maakt hem kapot door andere relaties aan te gaan, door je anders tot elkaar te verhouden’ (in: Der Socialist, 15 juni 1910). Dit is een prachtig idee. Maar is het haalbaar? Autonome nederzettingen en coöperaties komen en gaan al minstens 150 jaar zonder de staat wezenlijk te bedreigen. Zodra ze te lastig worden, worden ze op de een of andere manier geïntegreerd – of gewoon weggevaagd.

Beweging van bewegingen

David Graeber

In 2004 leken Grubačić en Graeber te geloven dat de ‘beweging van bewegingen’ (waartoe zij zichzelf rekenden) sterk genoeg zou zijn om revolutionaire politiek in de zin van Landauer mogelijk te maken. De beginselen die Grubačić en Graeber aan de ‘beweging der bewegingen’ toeschreven waren: (a) het aanvaarden van decentralisatie, vrijwillige vereniging, wederzijdse hulp, netwerken en, bovenal, (b) het verwerpen van de bewering dat het doel de middelen heiligt – om nog maar te zwijgen van het idee dat het de taak van een revolutionair zou zijn om de staatsmacht te grijpen en zijn sociale ideaal gewapenderhand op te leggen’.

Men kan stellen dat deze kernbeginselen springlevend zijn in sociale bewegingen. Niet alleen kenmerkten ze Occupy Wall Street (waarin David Graeber een invloedrijke figuur was, zij het zeker geen ‘leider’) en tal van soortgelijke verzetsbewegingen in 2011. Ze komen ook tot uitdrukking in huidige protestbewegingen zoals ‘Friday for Future’ en ‘Black Lives Matter’. Veel van de activisten van vandaag zouden het ermee eens zijn dat, zoals David Graeber het formuleerde in het artikel ‘The New Anarchists’ (in: New Left Review, nr. 13 2002): politiek geëngageerd zijn ‘gaat over verwerkelijking van horizontale netwerken in plaats van hiërarchische structuren zoals staten, partijen of bedrijven. Het gaat om netwerken, die gedecentraliseerde consensusdemocratie gestalte geven’.

De vraag is natuurlijk of deze blijvende activistische beginselen ons in de omgeving van een betere, of zelfs een anarchistische, samenleving hebben gebracht. Sociale bewegingen heb je overal in de hele wereld. In de laatste jaren lijkt het aantal zelfs vergroot. In veel landen is ook vooruitgang geboekt met betrekking tot de rechten van LGBTQ-personen, tot raciale en seksuele onderdrukking en tot economische onrechtvaardigheid. Het algemene beeld is echter verre van bemoedigend. Het neoliberalisme viert hoogtij; het monopoliekapitalisme verstevigt zijn greep; de kloof tussen arm en rijk wordt groter; het (staats)toezicht heeft het Orwelliaanse niveau overtroffen; het fascisme steekt zijn lelijke kop weer op; en de wereld staat aan de rand van de ecologische ineenstorting. Sociale bewegingen die radicale veranderingen eisen, worden vaker gedragen door reactionaire dan door emancipatorische krachten. Als links al enige vooruitgang geboekt heeft, dan is het in de vorm van socialistisch populisme, dat de mogelijkheid van een heropleving van de sociale welvaartsstaat aanprijst. Anarchie? Ver weg.

Ons begrip van revolutie kan daarbij een belangrijke rol spelen. In ‘Anarchism, Or The Revolutionary Movement Of The Twenty-First Century’ spreken Grubacic en Graeber over revolutie, niet als ‘een groot apocalyptisch moment, de bestorming van een of ander groot Winterpaleis’, maar als ‘een heel lang proces dat al bijna de hele menselijke geschiedenis doorloopt’. Dat klinkt goed, totdat men zich afvraagt of dit werkelijk een zinvolle manier is om over ‘revolutie’ te spreken. Is het niet eerder een beschrijving van ‘evolutie’, waarvan de praktische politieke uitdrukking reformisme is?

Dat is niet per se kritiek. Als het inderdaad mogelijk is vooruitgang te boeken zonder apocalyptische momenten, zouden we dwaas zijn ze uit te lokken. Het riskeren van onrust en bloedvergieten om geen andere reden dan het bevredigen van radicale zelfverbeelding is revolutionaire politiek op zijn slechtst. Maar, hoe ziet die vooruitgang eruit? Gaan we een revolutionaire kant op?

Andrej Grubacic

Sinds ‘Anarchism, Or The Revolutionary Movement Of The Twenty-First Century’ werd gepubliceerd (2004), heeft de beweging der bewegingen, waar Grubacic en Graeber hun revolutionaire hoop aan verbonden, een harde kritiek ondergaan van voormalige aanhangers. De aanval van de Canadese filosoof, aanhanger van het maoïsme, Joshua Moufawad-Paul op het ‘movementisme’, gelanceerd in zijn boek The Communist Necessity uit 2014, dient als een uitstekend voorbeeld. Moufawad-Paul omschrijft ‘movementisme’ als ‘de veronderstelling dat specifieke sociale bewegingen, soms verdeeld langs lijnen van identiteit of belangen, een kritische massa zouden kunnen bereiken en samen, zonder allerlei leninistische onzin, het kapitalisme zouden kunnen beëindigen’. In zijn ogen is het idee volkomen onrealistisch. Sociale bewegingen kunnen niet ‘door een of ander onverklaarbaar mechanisme van de meeste verschillende componenten, ergens aan de horizon een revolutionaire kritische massa vormen’.

Zoals ik heb uiteengezet in een bespreking van The Communist Necessity, getiteld ‘Zapatisten versus het Lichtend Pad’ (in: PM PRESS, september 2014), ben ik het niet eens met de oplossingen die worden voorgesteld door Moufawad-Paul, die is aangesloten bij de Maoïstische Revolutionaire Communistische Partij van Canada. Maar zijn kritiek op het movementisme (waarin hij een ‘normatief anarchisme’ ziet – kort een kritiekloze omarming van de beginselen die door Grubacic en Graeber hooghouden), raakt een gevoelige snaar.

Invloed

Over het geheel genomen is de historische invloed van het anarchisme veel groter geweest dan vaak wordt aangenomen, zelfs door anarchisten zelf. Vanuit een evolutionair perspectief is het anarchisme belangrijk geweest. De achturige werkdag, vrijheid van meningsuiting, abortusrechten, antiautoritaire pedagogie, LGBTQ-bevrijding, antimilitarisme, veganisme ­– ooit stonden anarchisten in de voorhoede van al deze strijdpunten. Maar de veranderingen die zij teweegbrachten kwamen meestal als hervormingen binnen de kapitalistische natiestaat. Er waren momenten waarop het anarchisme brede maatschappelijke invloed had, maar dat was geografisch beperkt, bijna uitsluitend in oorlogssituaties en nooit voor langere duur. Je kan eruit opmaken: de hervormingsgezinde erfenis van het anarchisme is sterk; de revolutionaire erfenis is zwak.

Anarchisten geven graag de heersers en hun handlangers de schuld van de bescheiden revolutionaire successen van het anarchisme – of aan de achterbaksheid van marxisten. Er zit waarheid in beide, maar het is geen afdoende verklaring voor de slechte revolutionaire staat van dienst van het anarchisme. Een belangrijke factor is dat anarchisten – op goede gronden – weigeren een rol op zich te nemen die revolutionaire situaties vaak vereisen. In een artikel uit 1872 schreef Friedrich Engels over zijn anarchistische tijdgenoten: ‘Hebben deze heren ooit een revolutie gezien? Een revolutie is zeker het meest autoritaire dat er is; het is een daad waarbij een deel van de bevolking zijn wil oplegt aan het andere deel door middel van geweren, bajonetten en kanonnen, allemaal zeer autoritaire middelen’ (Friedrich Engels, Von der Autorität, 1873).

Een anarchist kan een dergelijke opvatting van revolutie niet onderschrijven zonder op te houden anarchist te zijn [zie het slot van ‘Macht en georganiseerde onverantwoordelijkheid’, na de tussenkop ‘Dilemma’, Online; thh.]. Maar evenmin kan een anarchist het begrip revolutie ontdoen van alle revolutionaire inhoud zonder op te houden revolutionair te zijn. Als anarchisten revolutionair willen zijn, moeten zij modellen van revolutie presenteren die verschillen van het leninistische model, maar die substantiëler zijn dan de hoop op een soort historische magie. [Kuhn werkte dit verder uit in het essay Revolutie is meer dan een woord: 23 stellingen over het anarchisme, 2016, Online; thh.]

Ik geloof niet dat revoluties ‘apocalyptische momenten’ hoeven te zijn. Maar ik geloof ook niet dat een radicale maatschappelijke verandering kan plaatsvinden zonder aanzienlijke breuken te veroorzaken. Dit zal ons niet van de ene dag op de andere rechtvaardigheid en vrijheid schenken, maar het kan de politieke arena drastisch veranderen en vensters van mogelijkheden openen.

Het is merkwaardig dat anarchisten, onder wie velen van de beweging-van-bewegingen generatie, in het afgelopen decennium de ontwikkelingen in Koerdistan met grote opwinding hebben gevolgd. De Koerdische bevrijdingsbeweging strijdt niet langer voor een onafhankelijke natiestaat, maar voor ‘democratisch confederalisme’. Er is veel gesproken over de invloed van Murray Bookchin op Abdullah Öcalan, het radenstelsel, en de kritiek op het patriarchaat. Toch houdt de Koerdische bevrijdingsbeweging vast aan ideeën zonder welke de ‘beweging der bewegingen’ dacht te kunnen, zoals: partijen, kaders, strategie, en ‘grote verhalen’. Ik denk dat dit geen toeval is.

De anarchistische eeuw?

Leven we echt in de anarchistische eeuw? Daar ben ik niet zo zeker van. De invloed die antiautoritaire ideeën hebben gehad op sociale bewegingen is verre van negatief geweest. Het heeft sociale bewegingen diverser en creatiever gemaakt, het uitdagen van interne machtsstructuren vergemakkelijkt, en het belang van eigen initiatief benadrukt. Toch zijn er redenen waarom veel politieke actoren die deze elementen omarmen, het anarchisme niet omarmen. De redenen kunnen cultureel of ideologisch zijn. Ik ben er zeker van dat er genoeg academische argumenten zijn aan te voeren waarom de politiek van deze actoren toch anarchistisch genoemd zou kunnen worden, maar dat is een tamelijk zinloze exercitie. Analytische categorisering heeft misschien zijn plaats, maar is politiek irrelevant. De politieke kracht van een term komt van de toepassing ervan. Geen toepassing, geen kracht.

Zelfverklaarde anarchisten en anarchistische organisaties blijven belangrijk. Anarchistische ideeën moeten worden onderhouden, gevoed en aangescherpt. Revolutionaire bewegingen en samenlevingen buiten de staat en het kapitaal zullen ervan profiteren.

Anarchisten zullen naar alle waarschijnlijkheid geen revolutie leiden in de nabije toekomst – of ooit, gezien de paradox die in het idee zelf besloten ligt. Maar als betrouwbare en toegewijde metgezellen van andere progressieve revolutionairen, kunnen zij een cruciale rol spelen. De eenentwintigste eeuw biedt ons nog tachtig jaar. Dat is genoeg tijd om dingen beter te maken – anarchistisch of niet.

Gabriel Kuhn 

[Integraal in het Engels te vinden op de site Counterpunch en in een Duitse vertaling op de site espero. Aan de Duitse vertaling is een groot aantal nuttige verklarende en verwijzende noten toegevoegd. De Nederlandse vertaling is van Thom Holterman.]

3 reacties leave one →
  1. nayakosadashi2020 permalink
    09/11/2021 13:29

    Gaan zij, met hun sektes, met hun sentimentele dominees en hun verspreide groepjes voort op de wijze die we kennen, dan heeft het anarchisme voorlopig geen toekomst’

    Mee eens.

    ‘Je kunt een tafel omvergooien en een ruit breken; maar het zijn ijdele woorden van vrome woordaanbidders die denken dat de staat een ding of een fetisj is dat je kunt stukslaan om het te vernietigen. De staat is een relatie, is een relatie tussen mensen, is een manier waarop mensen zich tot elkaar verhouden; en je maakt hem kapot door andere relaties aan te gaan, door je anders tot elkaar te verhouden

    Ben ik het ook mee eens. Het geloof in de staat, heeft te maken met een geloof in autoriteit. Het zit dus dieper dan de fysieke staat. De staat bestaat vanuit een mentaliteit van onderdanigheid. De staat bestaat, omdat burgers bestaan, omdat de staat bestaat. Haal de staat weg en je hebt nog steeds burgers. En burgers maken autoritaire staat constructies. Het zit allemaal dieper, op een psychologisch niveau, zoals Emile Armand dat ook aankaartte in zijn geschriften.

    Dit is een prachtig idee. Maar is het haalbaar? Autonome nederzettingen en coöperaties komen en gaan al minstens 150 jaar zonder de staat wezenlijk te bedreigen. Zodra ze te lastig worden, worden ze op de een of andere manier geïntegreerd – of gewoon weggevaag

    Maar waarom ondermijn je de staat? Omdat je haar wilt vernietigen, of omdat je gewoon niets met haar te maken wilt hebben? Individualistisch anarchisme, mutualisme, egoïsme, is niet revolutionair. Het ontwijkt, het valt niet aan. Ik ben niet iemand die de staat ‘kapot wilt slaan’. Als ik boa’s zie, loop ik een blokje om. Als ik een stembus zie, loop ik een blokje om. Ik kan best binnen de staat bestaan, zolang ze mij maar niet tot last zijn. Zodra ze te irritant worden, ga ik ageren en ageren en ageren en ageren. Op dat moment word ik giftig.

    Maar als betrouwbare en toegewijde metgezellen van andere progressieve revolutionairen, kunnen zij een cruciale rol spelen.

    Fucking bullshit. Andere ‘progressieve revolutionairen’. Zoals ? Maoïsten? Stalinisten? Lekker progressief. En we weten wie er als winnaar uit zo’n revolutie komt. Niet een zachtaardige, idealistische David Graeber. Lekker de mensen ondersteunen die een totalitaire politiestaat willen opbouwen. Goed idee, jongens !

    We zien ook de laatste jaren dat linkse anarchisten zich voor de karretjes van maoïstische bewegingen laten spannen. Of voor de karretjes van parlementaire progressief liberale bewegingen. Ik vind dit een vieze ontwikkeling. Links anarchisme weet niet meer op zichzelf te staan, dus daarom worden ze opgeslokt door maoïstische fascisten en parlementaire bewegingen.

  2. nayakosadashi2020 permalink
    09/11/2021 15:41

    Ik denk dat een herleving van een massaal anarcho syndicalisme/communisme wel plaats kan gaan vinden. Maar niet in Europa en ook niet in Amerika.

    Misschien in Afrika, Zuid Amerika, het midden oosten of Filipijnen.

    Ook denk ik, dat dit soort vrije, revolutionaire zones dan uiteindelijk weer opgerold worden, door een naburige grootmacht, die er geen zin in heeft dat zoiets in haar buurt bestaat.

    Communisme heeft meer kans van slagen, omdat communistische partijen dan geldschieters hebben. China betaald zo’n project dan, bijvoorbeeld. In de Filipijnen heb je maoïstische milities. Ik denk dat deze lieden vele geldschieters hebben, vanuit de mondiale communistische beweging (of wat daar van over is). Als de Filipijen maoistisch word, heeft trouwens niemand daar baat bij, want maoïsme = rood feodalisme.

    Ok, iets als Rojava. Vraag een is, was het anarchistisch te noemen? Was het daar niet veel te gestructureerd, autoritair en opdringerig voor? Vraag twee. Hoe houd zo’n beweging stand tegen omringende grootmachten? Turkije, bijvoorbeeld. Uiteindelijk is het dan een soort collectief, heroïsch zelfmoordproject haast. Al zal dit allemaal vast weer ‘controversieel’ zijn, wat ik nu zeg. Misschien zijn collectieve, heroïsche zelfmoordacties op de lange termijn wel betekenisvol, trouwens. Daarover kan ik niet oordelen. Je ziet mij alleen niet vechten in het Midden-Oosten, met een YPG uniform aan etc. Ik ben daar te verwend, te egoïstisch en te apathisch voor.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: