Spring naar inhoud

De Grote Plundering. Stikstofcrisis en Economische Metamorfose (1/4)

09/10/2022

De stikstofcrisis waar zoveel over te doen is, kenmerkt zich als een van de uitingen van de immanente crisissfeer van de kapitalistische productie- en consumptiewijze. Kapitalistisch handelen zet namelijk aan tot plunderen van hulpbronnen en daarmee tot destructie van wat het aanraakt. De uitdaging ligt dus in de verandering van een kapitalistische in een antikapitalistische manier van produceren en consumeren, dat wil zeggen in  een economische metamorfose. De problematiek die hiermee samenhangt, breng ik in vier delen onder de aandacht.

Het eerste deel gaat over de grote plundering waarvan ik vele voorbeelden verzamelde (1/4). Om het geproduceerde ook geconsumeerd te krijgen, moeten mensenhersens daarvoor rijp gemaakt worden. Dat zal men vinden in het tweede deel ‘Beschikbare menselijke hersens’ (2/4). Machthebbers kunnen zich door de genoemde uitdaging ter verdediging genoodzaakt voelen dwangmiddelen te gebruiken. Dat wordt besproken in het derde deel ‘Autoritarisme alom’ (3/4). De uitdaging wordt hier evenwel gedragen door het verschijnsel soberheid. In ‘Soberheid uitgedaagd’ (4/4) wordt een schets gegeven van de manieren waarop dit zou kunnen werken. Maar nu eerste ‘De grote plundering’ (1/4). [ThH] 

De grote plundering

Zakkenroller

In 2008 wisten, tijdens de ‘Financiële crisis’, de banken hun onverteerbare schuldenlasten over te dragen aan de staat, functionerend als een absorptie-systeem. De ‘schurken zonder grenzen’ konden met ijver overgaan tot de orde van de dag, plunderen! Dat gaat op de meest uiteenlopende manieren. Ik wijs op een ervan. De ING topman (dhr. Hamers) kreeg in 2018 50% salaris verhoging; de bank moest in dat jaar ook een boete betalen van 775 miljoen euro in het kader van een witwasschandaal; kortom, (a) je hebt het gewoon goed gedaan waarom je salarisverhoging krijgt en (b) wat de een krijgt is aan anderen ontnomen of zij hebben niet gekregen wat hen toekwam, want het geld voor de verhoging van het salaris en voor de betaling van de boete moet er wel zijn. Hier wordt geplunderd (zie Online).

Het ‘plunderen’ waarover ik het heb, is geen gedraging die in het Wetboek van Strafrecht staat zoals ‘stelen’ (art. 310). Maar niet alle gedragingen die onacceptabel zijn, vindt men in het Wetboek van Strafrecht terug. Je hebt dus stelen als strafrechtelijk relevante handeling en stelen als criminele handeling die buiten de omschrijving van het Wetboek van Strafrecht valt, ofwel er bewust buiten is gehouden. Het is bijvoorbeeld mogelijk handelingen te verrichten ‘ten koste van anderen om er zelf beter van worden’. Het gaat hier bijvoorbeeld om personen die over een ‘surplus-status’ beschikken (zoals een bankdirecteur of een notaris) van waaruit zij voor anderen daarmee een ‘verlies-status’ creëren (zie Online//Sullivan/Tifft). De mogelijkheden en voorbeelden van het forceren van anderen in een verlies-status ten behoeve van eigen voordeel zijn overal in de maatschappij te vinden.

De niet-strafrechtelijke vorm van plunderen kan direct en indirect worden uitgeoefend. Banken lenen geld uit aan boeren. Die boeren steken daarmee zelf hun kop in de strop. Zij werden evenwel aangemoedigd door een (neoliberale) regering. Een bedrijf moet namelijk groeien, ook het boerenbedrijf. Dus nog meer koeien, varkens, kippen, megastallen is het effect (kosten-efficiëntie door schaalvergroting). Vooral CDA-politici in de diverse provincies hielpen die boeren aan de benodigde vergunningen… Zo lag de stikstofcrisis dus al jaren te rijpen om open te barsten (milieutechnisch wist men al decennia wat aan die hele reeks beslissingen fout was). Wat blijkt, de grond en de natuurlijke omgeving worden geplunderd. De Rabobank (de bank waarbij 85 % van de boeren leent) geeft dit indirect toe: zij verlaagt sinds kort haar rentepercentage als er door een boer ‘duurzaam’ wordt geïnvesteerd. Er zit dus rek in het rentepercentage… (zie Online). Maar ja, wat is een ‘duurzaamheidsclaim’ waard? (vergelijk Online).

Zure regen, stervende bossen

Ik doe hier verder niet aan theorievorming noch geef ik een definitie van ‘plundering’. Wat ik wel doe is voorbeelden geven van wat ik onder mijn begrip van ‘plundering’ laat vallen. Dat laat ruimte voor discussie. De een zal zeggen dat sommige van mijn voorbeelden niet vallen in zijn of haar idee over plundering, de ander zal zeggen: ‘Maar dan ken ik er ook nog wel een paar vormen van…’. Het allemaal mogelijk.

Zo trof ik in mijn archief een paginagroot krantenartikel aan over stervende bossen in Duitsland (Volkskrant 19 maart 1983). Dat artikel was niet geschreven onder de noemer ‘de grote plundering’. Ik breng dat met terugwerkende kracht eronder. De ‘zure regen’ kwam erin ter sprake. Het ging over de uitstoot van allerlei stoffen die bij industriële processen vrijkomen, door de wind ‘vervoert’ worden en door verbinding met water onder meer in de vorm van zwaveldioxide een ‘zure’ regen laten ontstaan. We horen daar niet meer over. De oorzaak van die vorming is namelijk voor een groot deel weg genomen door het verbieden van het uitstoten van allerlei chemische vervuilingen (voor een overzicht over de gang van zaken, zie Online).

Voordat het tot maatregelen kwam was het voor vertegenwoordigers van de industrie natuurlijk helemaal de vraag waar de oorzaak lag (ineens zijn ze ‘gekke Henkie’). Daar moest toch nog eens goed op gestudeerd worden. Het was te vroeg voor dure investeringen om bijvoorbeeld de uitstoot van zwaveldioxide te beperken, is in de Volkskrant van 19 maart 1983 te lezen. Vreemd hoeft men niet op te kijken tegen deze vorm van opzettelijk vertragen van te nemen van maatregelen. Die industrie wil zolang mogelijk kunnen plunderen. Het is steeds hetzelfde liedje, lang geleden (denk aan asbest/stoflongen, onderkend beginjaren 1930; gebruiksverbod 1993); toen – jaren 1980 – en nu het resultaat: stikstofcrisis). Steeds is het zo: we ‘weten’ al langer, maar de industrie negeert dat en de politici tolereren dat. Inmiddels is daar een naam voor ontstaan: de tactiek van de ‘vertragingsmetingen’ (met dank aan Margriet van der Heijden in haar column ‘Meten is (geen) weten’, NRC, 10-11 september 2022). Dat past in wat heet de ‘strategie van de twijfel’. 

In dezelfde editie van de genoemde Volkskrant kan men dus al tegenkomen dat ‘op grote schaal ook stikstofverbindingen de lucht in geblazen worden en ammoniak, een stof die in Nederland vooral in het milieu komt door de mest van varkensmesterijen die op de maïsvelden gedeponeerd wordt. In de bodem kan ammoniak het verzuringsproces versnellen.’ En heden doet een aantal mensen alsof ze dat niet begrijpen? Volstrekt ongeloofwaardig, maar wel te verklaren: ze willen doorgaan met plunderen. 

De betrokkenheid van de moderne landbouw

Het is een terechte constatering dat de Nederlandse situatie niet op zichzelf staat. Minder koeien leveren een geringer totaal aan melk op. Zou Nederland nu zonder melk komen te zitten? Zo is het niet. Algemeen bekend is dat van alle melk die Nederland per jaar verwerkt, ongeveer twee derde bestemd is voor de export (Nederlandse zuivelproductie). Het is dus handel. Daarnaast is de grondverslechtering niet alleen een Nederlands, maar een wereldomvattend probleem. Om dit probleem aan te pakken is er het VN Desertificatieverdrag gesloten (in werking getreden 1996), een verdrag om de verwoestijning te bestrijden (UNCCD, United Nations Convention to Combat Desertitication). Gronden worden tot woestijn naar mate ze slechter worden, dat wil zeggen ‘armer’ worden. Er wil niets meer groeien omdat ze uitgeput zijn. Ook in dit geval spreek ik van ‘plundering’. Daarover verscheen in april 2022 een rapport van het UNCCD getiteld Global Land Outlook. Aan Le Monde van 29 april 2022 ontleen ik daaraan het volgende.

Onderzoek toont aan dat 40% van de gronden van de aarde sterk verslechterd zijn, wat direct de helft van de mensheid aangaat. Het betreft een uitputting van de gronden, die synoniem is met armoede, honger, opkomst van infecties die van dier op mens overdraagbaar kunnen zijn, migratie en conflicten. De helft van het mondiale PIB (Bruto Wereld Product) wordt daarmee bedreigd. Zeventig procent van de gronden zijn inmiddels door de mens getransformeerd, wat geleid heeft tot een ongekende milieuverslechtering. Dit draagt op ondubbelzinnige manier bij aan de klimaatsverandering van de aarde.

De oorzaken van de verslechtering zijn velerlei – verstedelijking en als maar doorgaande betonning, (open) mijnbouw in verschillende vormen – maar de belangrijkste veroorzaker is expliciet: de moderne landbouw. Deze sector gebruikt 70% van het water in de wereld. Meer dan welke andere menselijke activiteit die het gezicht van de wereld heeft veranderd, is de moderne landbouw, aldus de rapporteurs van de UNCCD. De modellen van de intensieve monocultuur, gepaard gaande met het gebruiken van een steeds groeiende hoeveelheid noodzakelijke chemische producten (kunstmest/pesticides), vormen de eerste oorzaak van de afbraak van de biodiversiteit. De ontbossing, die tussen 2013-2019 voor 70% diende voor landbouw en veeteelt, was regelrecht in strijd met nationale wet- en regelgeving. Iedereen begrijpt dat dit zo niet kan doorgaan.

De rapporteurs: ‘We moeten de richting van onze productie- en consumptiemodellen fundamenteel veranderen. Ons voedingssysteem is voor 80% verantwoordelijk voor de ontbossing!’. Dat niet alleen. Ook moeten de gronden hersteld en de natuurlijke omgevingen beschermd worden. Geschat wordt dat, in de loop van dit decennium, daarvoor zo’n 15 000 miljard euro ingezet moet worden, om één miljard hectaren gedegradeerde gronden te herstellen. Het rapport omvat meer, maar ik laat het hierbij.

Waar die miljarden euro’s voor de herstelkosten vandaan moeten komen is niet duidelijk. Het zal de ‘algemene kas’ van de bij het verdrag aangesloten landen zijn. Die herstelkosten omvatten omgekeerd de winsten uit plundering. Het is dit soort handelen waaraan de CDA-leider Hoekstra aan de Nederlandse boeren vrij baan wil blijven geven om er ‘systemisch’ mee door te gaan (zie Online) – systemisch omdat de boeren aan de ene kant als schuldenaren vastzitten zitten aan een schuldeiser als de Rabobank en aan de andere kant als producent vastzitten aan hun kunstmest en geoctrooieerde zaden leverancier, veelal een oligopolie (wereldmarktleiders Bayer/Monsanto, Syngenta).

Rentmeesterschap: nooit doordeweeks

Rode kip met buidel voor de overdracht

De CDA-er Hoekstra vergeet gemakshalve dat zijn christelijke geloofsgemeenschap het rentmeesterschap hoog in het vaandel heeft staan – als het ideologisch nodig is om mooi te praten. Hoe dan ook, het is een belangrijk element in de christelijke politiek: het milieu is Gods schepping. Je kan dus spreken in die kringen over een bijzondere band met de grond en de natuur. Het idee op de achtergrond is dat God de aarde aan de mensen in bruikleen heeft gegeven en dan moet je er zo mee omgaan, dat je iets doorgeeft van dezelfde waarde omdat je er goed mee hebt om gegaan… 

Ik heb de indruk dat je, wat christenen als Hoekstra arrogant ‘primitieve mensen’ zullen noemen, alleen nog bepaalde stammen in het Amazonegebied vindt, die dit soort ‘rentmeesterschap’ in de praktijk brengen (zie daarover de Franse antropoloog Philippe Descola; Online). Maar net als de president van Brazilië Bolsonaro, die een relatie heeft met een protestantse kerk en zich katholiek noemt (‘evangelicals’ hielpen hem aan zijn presidentschap, zie Online) , heeft CDA-leider Hoekstra niets met dat rentmeesterschap. Alleen op zondag wordt de religie beleden. In de week zit God bij hen net zo in de weg als een visie bij Rutte (‘Een visie is als een olifant die het zicht belemmert’; zie Online; Rutte heeft van zijn uitspraak afstand genomen; men heeft hem dan ook niet meer op het hebben van een visie kunnen betrappen).

Het probleem, de stikstofcrisis, blijft. In dagblad Trouw van 21 augustus 2022 schrijven 36 wetenschappers, onder wie 28 hoogleraren, dat verder uitstel van de maatregelen geen optie is. ‘De depositie moet urgent omlaag; die verzuurt de bodem waardoor onder meer de balans tussen stikstof en fosfaat verstoord raakt, giftig aluminium vrijkomt, plantenwortels steeds slechter groeien, goede schimmels slechter werken en voedingswaarde van planten voor insecten afneemt. Bovendien versterkt te veel stikstof de effecten van langdurige droogte door klimaatverandering. Het maakt bomen en planten veel gevoeliger voor watertekort, doordat ze ondieper wortelen.’ (zie Online).

De grote plundering gaat door

Tocopilla/Chili

De belasting van het milieu door allerlei vormen van verontreiniging is al meer dan een eeuw bekend. Dat dit kosten vanwege ‘plundering’ met zich brengt, is ook beschreven (zoals door E. Mishan, The Cost of Economic Growth, 1967). Veel van die milieuverontreiniging is als een ‘externiteit’ behandeld: effecten van activiteiten die als kosten op het bord van anderen, de gemeenschap, worden gelegd. Een vorm van plunderen dus.

Het opschepen van de een (of velen zoals in Groningen door de gaswinning) met kosten die veroorzaakt zijn door de ander (een chemisch bedrijf als Chemours in Dordrecht; bron Dordt Centraal van 7 september 2022) gaat linksom of rechtsom gewoon door. Ook de eigenaren (Shell en Exxon) van de NAM hebben daarvoor een truc bedacht. Zij hebben besloten het gaswinningsbedrijf (de NAM) in stukken te knippen en die losse delen in de verkoop te doen. De hamvraag is nu, zo is in de NRC van 7 september 2022 te lezen, of het betalen van de financiële claims die getroffen huiseigenaren in het Groningse gaswinningsgebied hebben, gewaarborgd blijft. Reken er niet op, zeg ik (niet zonder grond, want zie de NRC van 14 september 2022: de eigenaren van de NAM waren al aan het ‘dealen’ met Rutte over ‘bescherming’ van de NAM in 2017). Je hebt met ‘haaien’ van doen, die plunderen in hun bloed hebben. De claim (vergoeding van de aardbevingsschade en de versterking van de huizen in het gebied) is namelijk ‘een claim van discutabele omvang’. Het economische systeem waarin wordt geopereerd, heet niet voor niets ‘vrije marktwerking’…

We hebben het over een mondiaal toegepast economisch systeem van handelen, dat bijvoorbeeld in Chili ‘opgeofferde zones’ (zones sacrifiées) opgeleverd heeft. Le Monde van 23 september 2022 kopt daar over ‘In Chili tast de industrie de gezondheid van de inwoners aan’ (Online). Dat is de prijs van de moderniteit, heet het eufemistisch. Zo’n opgeofferde zone is een onmenselijk oord geworden door verontreinigingen, vergiftigingen, milieudestructie. Ooit pronkstuk van economische progressie, bewerkstelligd mede door de Chicago Boys, een groep Chileense economen die in de jaren 1970-1980 in Chili en andere deel van Zuid-Amerika actief waren. Opgeleid door onder meer Milton Friedman (Economische faculteit, Universiteit Chicago). Wat Chili aangaat, viel dat samen met de periode van dictatorschap van Pinochet (1973-1990); zij waren veelal economische adviseurs in hoge regeringsposities. Neoliberaal marktdenken; vrije markt kapitalisme. Het Chileense economisch succes van de grote plundering trok internationale aandacht en kreeg zo zijn waardering. Le Monde spreekt hier niet over, beschreven wordt wat de economische plundering achterliet, maar ook anderen schreven over ‘opgeofferde zones’ elders in Chili (zie Online).

Zeebodem Graafmachine

Wie nu denkt dat, ondanks milieucrisis, klimaatcrisis, opwarming van de aarde en het ontstaan van ‘zones sacrifiéees’, het eind van het plunderen in zicht is, wel, vergeet het maar. Terwijl dit alles aan de orde is, gaan de ‘roofzuchtigen’ onverdroten door, nu diep onder water, op de oceaanbodem. Het internet tijdschrift Reporterre kopte op 16 september 2022: ‘Plundering van de zeebodem: de race is begonnen’. ‘Grote machines van een Canadees bedrijf [The Metals Company] kammen binnenkort de bodem van de Stille Oceaan uit om deze apparatuur te testen. Een mijnbouwoperatie die vele soorten leven bedreigt’ (zie Online).

Kortom, iedereen kent inmiddels wel het verhaal dat erachter zit. Doel van op verschillende manieren commercieel bezig zijn, is: productie/consumptie/kapitaalsaccumulatie: kassa! Hier zijn ‘roofdierachtigen’ aan het werk – lees Thorstein Veblen er maar op na. Dit zit in een systeem dat we al enkele eeuwen kennen. Kunnen we daarvan af komen? En hoe? Laten we eerst eens kijken naar het probleem dat er mee samenhangt, de opgedrongen (over)consumptie. Om dit te aanvaarden moeten beschikbare menselijke hersens worden ‘geïnfecteerd’. Hoe dat infecteren plaatsvindt, zit in deel twee van ‘Stikstof en economische metamorfose’ verwerkt.

Thom Holterman

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: