Spring naar inhoud

Leviathan: De Staat Van De Staat

03/07/2013

Refractie

Leviathan is de titel van het boek uit 1651 van de Engelse politiek-filosoof Thomas Hobbes (1588-1679). Het boek handelt over de noodzaak van het bestaan van de staat. Hobbes gaat uit van een pessimistisch beeld over de ontwikkeling van de wereld van mensen. Zou je het menselijk handelen zijn natuurlijke loop laten, dan glijdt dat af naar situaties van oorlog onder elkaar. Om dat te voorkomen is een staat nodig met alles wat daarbij hoort aan soevereine macht, wetten, ambtenaren en het hele politieke en juridische apparaat. In zijn Leviathan beschrijft hij dit tot in detail.

De naam Leviathan komen we ook enkele keren in de bijbel tegen. Het gaat om een ‘langwemelende slang’ (Jesaja 27:1). Maar kennelijk kan het ook een veelkoppig monster zijn, een draak wellicht. In Psalm 74:14 lezen we namelijk dat god het dier heeft ‘geneutraliseerd’: ‘Gij hebt de koppen van de Leviathan verpletterd. Gij hebt hem tot spijs gegeven aan het volk in dorre plaatsen.’ Anarchisten zijn wat de bestrijding van de staat, de Leviathan, nog nooit zou ver gekomen, maar zij zijn stugge volhouders…

Hun project loopt nu al zo’n anderhalve eeuw. Tegelijk zien we dat Hobbes ongelijk heeft gekregen: met de aanwezigheid van staten in deze wereld is het bijna permanent (totale) oorlog in de wereld en in de afzonderlijke maatschappijen. Want niemand kan toch het geweld, bijvoorbeeld in enkele Arabische landen, ‘vrede’ noemen. Niemand kan om de moordende concurrentie heen waaraan een ieder in onze maatschappij wordt onderworpen. Het neoliberale economische systeem heeft in die maatschappij van mensen ‘wolven onder de wolven’ gemaakt. Daarbij hoef je trouwens geen anarchist te zijn om dit op te merken en om tegen zo’n maatschappelijke wanorde verzet aan te tekenen.

Het is dan ook om meerdere redenen een goede gedachte geweest van de redactie van het Franse anarchistische tijdschrift Réfractions om in het onlangs verschenen nummer, uitgebreid aandacht te besteden aan het thema: de staat van de staat.

OmslagRef

Machtsproblematiek

Het lastige, maar tegelijk ook uitdagende van een dergelijk thema, is zijn wijdlopigheid. Het zal nooit lukken het in zijn geheel te behandelen. Er moeten dus keuzes worden gemaakt. Evenmin moet men niet te veel naar het verleden kijken, dit om te voorkomen dat men al te zeer gaat herkauwen wat voorgaande generaties anarchisten reeds over de staat en hun aversie er tegen hebben aangedragen. Daarom zijn enkele actuele onderwerpen tot uitgangspunt genomen.

De staat van de staat wordt onveranderlijk mede uitgemaakt door machtsproblematiek. Zo is te wijzen op de manieren waarop ‘macht’ wordt geïnstitutionaliseerd en hoe wordt gedacht dat deze zich internaliseert. Dit alles in de hoop dat mensen doen wat bedrijfsleven en politiek hen opdragen (zoals consumeer, consumeer, consumeer en verder mond houden).

Machthebbers zien ook dat het systeem waarlangs het opleggen geschiedt, zijn faalmomenten kent. Er is dan sprake van weigering en verzet. Dit leidt weer tot ontwikkelen van institutionele elementen, die tezamen mogelijkheden vormen tot een ‘staat van beleg’ (ontwikkeling van de uitzonderingsstaat). Het totaal van die institutionele elementen vormt een complex van machtsrelaties..

Op dit complex van machtsrelaties richt zich de kritiek van anarchisten. In dit nummer van Réfrasctions vindt men dan ook artikelen met enerzijds beschrijvingen van verschillende met de huidige staat samenhangende machtsposities en anderzijds de beschrijving van de analyses van hen, die zich met de bestudering van macht (en de kritiek daarop) hebben beziggehouden (onder wie M. Foucault en P. Bourdieu).

Wie met een kritische blik naar de huidige maatschappij kijkt en het actuele staatsoptreden analyseert, ontkomt er niet aan de neoliberale ideologie onder de loep te nemen. Dat gebeurt dan ook. Een van de artikelen hierover, dat van Monique Rouillé-Boireau heb ik vanwege zijn informatieve waarde er uitgelicht (een bewerking ervan is op deze site te vinden).

Dit alles heeft een tamelijk hoog abstractieniveau. Daarom zijn er ook artikelen opgenomen, die bepaalde concrete staatsactiviteiten analyseren en beschrijven, zoals migratieproblematiek en allerlei bureaucratische en technocratische kwesties.

Overheersers en overheersten

Het meer dan 150 pagina’s tellende dossier over de ‘staat van de staat’ wordt geopend met een bijdrage van Eduardo Colombo en hij sluit met een ander artikel het dossier af. De opening richt zich op de kern van de problematiek: de legitimatie van het idee dat we een opgelegde regering nodig hebben om de maatschappij naar behoren te laten functioneren. Om de herkomst van dat legitimatievraagstuk te demonstreren verwijst Colombo ondermeer naar Proudhon, Bakoenin, Kropotkin. Zij hadden daarover verschillende, en op sommige onderdelen divergerende, opvattingen (het anarchisme is geen monolitisch blok).

In zijn tweede, het dossier afsluitende, artikel evalueert hij het vraagstuk van het al dan niet als sociaal opgevatte individu. Dit vraagstuk speelt zowel in het liberalisme als in het anarchisme. In de liberale ideologie constitueert het idee ‘onafhankelijkheid’ de hyper-individualiteit van de persoon. Door die positie als ‘atoom’ in de maatschappij, wordt de mens gedwongen te leven in bovenindividuele kaders van dominantie. Het gaat in dat geval om het ‘vrije en onafhankelijke individu’, dat wil zeggen zijn ‘natuurlijke staat’. Zo’n soort individu heeft zich aan de politieke orde te onderwerpen (de opvatting van Thomas Hobbes komt hier in beeld, evenals die van Jean-Jacques Rousseau).

DraakLev

Deze liberale ideologie laat de interactionele, sociale en collectieve dimensie van de maatschappelijke orde waarin men wordt geboren, verdwijnen om daarmee onderwerping te legitimeren. In de libertaire ideologie wordt die dimensie juist geaccepteerd en als basis genomen ten behoeve van de legitimatie van emancipatie. Het streven van liberalen is gericht op het laten voortbestaan van een maatschappij van overheersers en overheersten, terwijl libertairen zich juist richten op het bestrijden van een dergelijke klassenmaatschappij.

Generatie na generatie is de gedachtegang en het handelingspatroon van anarchisten erdoor bepaald. In dit verband is het voor de recente geschiedenis aardig dat Marianne Enckell, die ook al heel veel jaren in de libertaire beweging mee loopt, in de rubriek Anarchive herinnert aan een seminar van enkele dagen over ‘De macht en de afwijzing ervan’. Het werd gehouden in 1983. Daarvoor had zich in een café, dat in zelfbestuur werd gerund, in het dorp Saignelégier (Zwitserse Jura) een dertigtal personen, van wie ik er een was, verzameld om de thematiek van de macht te bediscussiëren. Uit het artikel van Marianne over dat seminar, zo begrijp ik nu pas, heeft toen een journalist gerapporteerd onder de kop ‘Anarchisten incognito in  Saignelégier’. Het verslag van Marianne leert, dat wat we toen bespraken, ongewijzigd geldt voor de huidige tijd. Wat nieuw? Hoe zo, de wereld veranderd?

Verder in dit studieuze nummer de gebruikelijke rubrieken en een ruim aantal boekbesprekingen.

Thom Holterman

RÉFRACTIONS, recherches et expressionist anarchistes, nummer 30, voorjaar 2013, 207 blz., prijs 15 euro.

Aantekening

Voor het bewerkte artikel van Monique Rouillé-Boireau, klik HIER.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.